Изге Язма: II Елъязма
Author: Институт перевода Библии
Date: 2019-04-18T10:26:12.282842+00:00

Изге Язма

Изге Язма

1. II Елъязма
2. Сүзлек
3. Китапларның Тулы Һәм Кыскартылган Исемнәре
4. Исраилнен Унике Тармагы

5. Изге Язманың Татар Телендә Нәшер Ителгән Өлешләре

6. Географик Карталар

Кереш сүз

Хөрмәтле укучылар, сезнең игътибарга Изге Язманың хәзерге татар телендә беренче тапкыр нәшер ителгән тулы җыентыгын тәкъдим итәбез.

Изге Язма грек телендә «библиа» (китаплар) дип атала, чөнки ул 66 мөстәкыйль язмадан тора. Мәсихчеләр (христианнар) традициясендә Изге Язма төп ике зур өлешкә бүленә: Тәүрат, Зәбур, пәйгамбәрләрнең язмаларын, шигъри һәм гыйбрәтле сүзләр китапларын үз эченә алган беренче өлеш – Иске Гаһед (килешү), ә икенчесе Яңа Гаһед дип атала.

Иске Гаһедне тәшкил иткән 39 китап, күп кенә галимнәрнең фикеренчә, безнең эрага кадәр XV гасырда языла башлап, якынча бер мең ел дәвамында иҗат ителгән. Әлеге китаплар борынгы яһүд һәм өлешчә арамей телләрендә язылган. Иске Гаһед дини яктан гына түгел, ә бәлки мәдәни һәм тарихи яктан да гаять зур әһәмияткә ия булган, Аллаһы белән Исраил халкы арасындагы мөнәсәбәтләрне яктырта торган, яһүдиләр һәм мәсихчеләр өчен изге саналган борынгы китаплар тупланмасыннан гыйбарәт. Әлеге тупланманың беренче биш китабын – Тәүрат, икенче төрле «Муса пәйгамбәрнең биш китабы» дип тә йөртәләр, чөнки Үзе сайлап алган Исраил халкына Аллаһы Үзенең канун-кагыйдәләрен шушы пәйгамбәр аша иңдерә. Тәүратның беренче китабы («Яратылыш») Аллаһы Тәгаләнең боерыгы белән дөнья-галәмнең һәм андагы бар нәрсәнең, шул исәптән беренче кешеләрнең бар ителүе, барча халыкларның нәсел атасы Адәм белән нәсел анасы Һаваның, Аллаһы әмеренә буйсынмыйча, дөньяны гөнаһка кертүләре турындагы хикәяләрдән башлана. Тәүратның калган дүрт китабында исраилиләрнең дүрт йөз ел дәвамында Мисырда кичергән коллык газапларыннан котылулары, Аллаһы тарафыннан вәгъдә ителгән Кәнган җирләренә сәфәр кылулары һәм Муса пәйгамбәр аша Аллаһыдан бирелгән дин кагыйдәләре вә төп кануннар бәян ителә. Шуннан соңгы китапларда исраилиләрнең Кәнган җирен яулап алулары, аларның шундагы көнкүрешләре, Исраил патшалары алып барган сугышлар, аларның уңыш-казанышлары, җиңү-җиңелүләре турында сүз бара.

Иске Гаһед стиль-язылыш ноктасыннан төрле характердагы китапларны берләштерә. Исраил дәүләтенең юлбашчы-җитәкчеләре һәм пәйгамбәрләре, башка халыкларга бәйле вакыйгалар турында сөйләүче тарихи китаплар белән беррәттән тәнкыйди, үгет-нәсыйхәт яки киләчәккә фараз кылу рухында язылган пәйгамбәрлек китаплары да бар: аларда Исраил халкының Аллаһы юлыннан читкә тайпылуы тәнкыйтьләнә, Аллаһыга тугрылык саклау – бердәнбер дөрес юл икәнлеге раслана, алда көткән серле-шомлы вакыйгалар турында кинаяләп хәбәр ителә.

Иске Гаһедтә шулай ук Аллаһыны данлаучы мәдхияләр һәм җырлар, ялвару-догалар (Зәбур), тирән фәлсәфи уйланулар, тапкыр, хикмәтле сүзләр, үгет-нәсыйхәтләр дә («Әюб», «Сөләйман патшаның гыйбрәтле сүзләре», «Вәгазьче») урын алган.

Хәзерге ел исәбе белән, ягъни Гайсә Мәсих туган елдан санаганда, I гасырның икенче яртысында борынгы грек телендә (Рим империясе басып алган Исраилдә халыкара тел) иҗат ителгән Яңа Гаһед (Инҗил-шәриф) тупланмасы 27 китаптан тора. Анда кешелек дөньясы тарихында яңа дәверне башлап җибәргән Гайсә Мәсихнең тууы, Аның Мәсих буларак күрсәткән хезмәтләре, үлеме һәм үледән терелүе, күккә ашуы, Гайсә оештырган мәсихчеләр бердәмлегенең башлангыч чорында булып үткән вакыйгалар бәян ителә. Яңа Гаһед тупланмасының беренче дүрт китабы Гайсә Мәсихнең тормышына һәм Аның тәгълиматына багышланган. Әлеге китаплар Гайсәне үз күзләре белән күргән шәкерте Маттай, Гайсә шәкерте Петернең якын дусты Марк, Гайсә белән булган вакыйгаларның дөреслеген җентекләп тикшергән тарихчы Лүк, Гайсә белән бергә күп вакытлар уздырган һәм Аның якын дусты булган Яхъя тарафыннан иҗат ителгән. Лүк калдырган икенче язмада («Рәсүлләрнең эшләре») Гайсә Мәсих күккә ашканнан соңгы вакыйгалар – Аның шәкертләренә Изге Рухның иңүе, алар кылган могҗизалар, Гайсә турындагы куанычлы хәбәрнең мәҗүси халыклар арасында таралуы һәм Аңа иман китерүчеләрнең артканнан-артуы турында сүз бара. Яңа Гаһедтә шулай ук Паул һәм башка рәсүлләр язган хатлар да урын алган. Аларның эчтәлеген дини үгет-нәсыйхәтләр, чын мәсихчегә хас яшәү кагыйдәләре тәшкил итә. Бу үгет-нәсыйхәтләр вә кагыйдәләр бүгенге көндә дә үзенең тәрбияви әһәмиятен югалтмаган. Яңа Гаһеднең соңгы кисәгендә – «Ачылыш» китабында – Яхъя, образлы тел кулланып, Гайсәнең җиргә икенче тапкыр килүен, дөньяның хөкем ителүен һәм ахырда булачак вакыйгаларны тасвирлый.

Изге Язманың тулы җыентыгы бүгенге көндә биш йөзләп телгә, ә аның кайбер өлешләре якынча ике мең телгә тәрҗемә ителгән. Изге Язманы татар теленә тәрҗемә итү 1970 нче еллар уртасыда Изге Китапны тәрҗемә итү институты (ИПБ) тарафыннан башланды, һәм шушы эшнең нәтиҗәсе буларак 1986 нчы елда Инҗилнең беренче биш китабын тәшкил иткән «Яхшы хәбәр» дип исемләнгән китап басылып чыкты. 1990 нчы елларда әлеге эшкә тәрҗемәчеләрнең яңа төркеме җәлеп ителде. Татар телендәге әлеге китапны тәрҗемә итүдә һәм басмага әзерләүдә Изге Китапны тәрҗемә итү институтыннан тыш, «SIL» халыкара оешмасы, «Берләшкән Изге Китап җәмгыятьләре» (UBS), татар язучылары, Татарстан китап нәшрияты мөхәррирләре, галим филологлар, Татарстан фәннәр академиясе Тел, әдәбият һәм сәнгать институты (ИЯЛИ) хезмәткәрләре һәм Казан дәүләт университеты (КФУ) укытучылары катнашты.

Тәрҗемәчеләр, мөхәррирләр, шулай ук дин гыйлеме һәм борынгы яһүд, грек теле белгечләре текст белән эшләгәндә аның төп нөсхәгә мәгънәви яктан тәңгәл килүен һәм шул ук вакытта аңлаешлы булуын максат итеп куйдылар. Төп нөсхә дигәндә, халыкара танылган басмалар – яһүд телендәге Biblia Hebraica Stuttgartensia һәм грек телендәге Novum Testamentum Graece (Nestle-Aland) күздә тотыла. Татар текстында башка борынгы чыганакларга нигезләнеп эшләнгән урыннар да бар. Андый очракта, мөһим саналган урыннарда, шул турыда искәрмәләр китерелә.

Әлеге басмада очраган кеше исемнәре һәм урын-төбәк атамалары төп нөсхәдә (Иске Гаһедтә – борынгы яһүд телендә, Яңа Гаһедтә – борынгы грек телендә) яңгыраганча – тартык авазлар үзгәрешсез калып, сузык авазлар татарчага якынайтып алынды. Текстта татар теленә гарәп чыганакларыннан кергән һәм халыкта киң таралу тапкан Ибраһим, Ягъкуб, Йосыф кебек татар исемнәре дә очрый. Аллаһыга һәм Гайсәгә бәйләнешле алмашлыклар зур хәрефтән язылды.

Китап ахырында сүзлек (андагы сүзләр текстта кечкенә «с» хәрефе белән тамгаланды), географик карталар, шулай ук Изге Язманың татар телендә моңарчы нәшер ителгән аерым өлешләре турындагы мәгълүмат белән танышырга мөмкин.

Татар телендәге әлеге басма ИЯЛИ һәм КФУ галимнәре тарафыннан рецензияләнеп, Россия фәннәр академиясе Тел белеме институтының уңай бәясен алды һәм рәсми рәвештә расланды. Татарстан митрополиясе дә китапка югары бәя бирде.

Изге Язма җыентыгы, бөек әдәби-тарихи мирас булып кына калмыйча, Аллаһы Тәгалә барлыкка китергән һәммә нәрсәнең – бөтен дөньяның, кешелекнең серләрен ачып бирә, Аллаһының табигатен, Аның күп нәрсәгә карата мөнәсәбәтен күрсәтә. Шуңа күрә һәр кешенең, әлеге китапны укып, Аллаһы Тәгаләнең асылына төшенү, үз тормышына карата Аллаһының ихтыярын белү мөмкинлеге бар.

Изге Китапны тәрҗемә итү институты, әлеге басма белән эшләгән барлык кешеләргә үзенең олы рәхмәтен белдереп, Изге Язманың татар телендәге беренче тулы тәрҗемәсе укучыларда кызыксыну уятыр, һәм аларда илаһи тарих белән якынрак танышу теләге туар дигән өметтә кала.

Изге Китапны тәрҗемә итү институты

II Елъязма

Елъязма (икенче китап)

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31
- 32
- 33
- 34
- 35
- 36

1

Сөләйманның Раббыдан зирәк акыл соравы

1^1•Шул рәвешле, Давыт углы Сөләйман патша үзенең хакимиятен ныгытты, чөнки Раббы Алласы һәрчак янында булды һәм аның дәрәҗәсен югары күтәрде+.

2Көннәрдән беркөнне Сөләйман Исраилнең бар халкына – меңбашларына вә йөзбашларына, хөкемчеләргә, бөтен Исраил түрәләренә вә гаилә башлыкларына җыелырга әмер бирде. 3Җыелган бар халыкны ияртеп Сөләйман Гибгондагы калкулыкка юнәлде, чөнки Раббы колы Муса кайчандыр чүлдә ясаткан Аллаһының Очрашу чатыры шунда иде+. 4Давыт, Аллаһы сандыгын Кыръят-Ягаримнән Иерусалимгә алып кайтып, аны алдан корып куйган чатырга кертеп урнаштырса да,+
5Хүр углы Уридән туган Бесалел бакырдан койдырган мәзбәх Гибгонда, Раббы чатыры каршында калган иде. Сөләйман, җыелган халык белән бергә, шунда Аллаһыга мөрәҗәгать итте+
6һәм, мең баш терлек чалып, Раббы алдында, Очрашу чатыры каршындагы бакыр мәзбәхтә тулаем яндыру корбаны китерде.

7Шул төнне Аллаһы Сөләйманга күренеп:

– Теләгәнеңне сора, – диде.

8– Атам Давытка карата Син һәрвакыт гаять мәрхәмәтле булдың, ә хәзер аның урынына мине патша итеп куйдың, – диде Сөләйман Аллаһыга. –+
9Инде менә, Раббы Аллам, атам Давытка биргән вәгъдәң чынга ашса иде. Син мине ком бөртегедәй күп санлы халык өстеннән патша итеп куйдың;+
10инде шулай икән, әлеге халыкны әйдәп барыр өчен, миңа зирәклек вә акыл да иңдер, чөнки Синең бөек халкың белән кем идарә итә алыр?!

11Шуннан Сөләйманга Аллаһы болай диде:

– Йөрәгеңдә йөрткән шушы ниятең өчен һәм Миннән байлык, мал-мөлкәт, дан-шөһрәт, дошманнарыңа үлем яисә үзеңә озын гомер сорамыйча, Мин сине патша итеп куйган халкым белән идарә итәргә зирәклек вә гакыл сораган өчен, 12сиңа зирәклек белән гакыл иңәр; ә байлык, мал-мөлкәт вә дан-шөһрәтне исә сиңа кадәр һәм синнән соң да һичбер патшада булмаган күләмдә бирермен+.

13Аннары Сөләйман Гибгонда Очрашу чатыры урнашкан калкулыктан Иерусалимгә әйләнеп кайтты һәм шуннан торып Исраил белән идарә итте.

14•Сөләйман күп кенә сугыш арбалары һәм арба йөртүчеләр туплады: аның бер мең дүрт йөз сугыш арбасы һәм унике мең арба йөртүчесе бар иде; аларның бер өлешен ул махсус шәһәрләрдә, икенче өлешен үз янында Иерусалимдә тотты+. 15Сөләйман патша заманында Иерусалимдә көмеш вә алтын гади ташка бәрабәр санала, эрбет агачы исә үзәндә үскән сикомор агачыдай күп иде. 16Атларны Сөләйманга Мисыр һәм Кыйведан китерделәр; патша сәүдәгәрләре аларны Кыйведа сатып ала иделәр+. 17Сугыш арбаларын Мисырдан алты йөз шәкыл[*], ә атларны йөз илле шәкыл көмешкә кайтарталар иде. Ат-арбаларны алар шулай ук хиттиләр һәм арамиләрнең патшаларына да илтә торганнар иде.

2

Сөләйманның Аллаһы йортын төзергә әзерләнүе

2^1•Менә, Сөләйман Раббыга багышлап йорт, үзенә исә патша сарае салырга хәл кылды. 2Таш ташыр өчен – җитмеш мең, тауларда таш кисәр өчен сиксән мең эшче билгеләп, ул алар өстеннән өч мең алты йөз күзәтче куйды.

3Шуннан Сур патшасы Хирамга түбәндәге хәбәрен юллады:

Атам Давытка, сарай салыр өчен, эрбет агачы җибәргән кебек, миңа да җибәрсәң иде+. 4Исраилгә мәңгегә бирелгән Канун буенча, Раббы Аллабыз каршында хуш исле сумала-майлар көйрәтер, һәрчак изге икмәк тәкъдим итәр, һәр иртә вә кичен, шимбә көннәрдә, Яңа ай бәйрәмендә һәм Раббы билгеләгән бәйрәмнәрдә Аңа тулаем яндыру корбаны китерер өчен, Раббы Аллама багышлап мин бер йорт җиткерергә җыенам.

5Мин саласы йорт бөек булачак, чөнки безнең Аллабыз бөек, бөтен аллалардан бөегрәктер+. 6Очсыз-кырыйсыз күкләр киңлеге дә сыйдырып бетерә алмастай Аллаһы өчен йорт салырга кемнең генә көч-егәре җитәр микән?! Аңа багышлап йорт төзер өчен кем әле мин?! Аның өчен фәкать корбан китерү урыны гына булачак бу+.

7Атам Давыт миңа калдырган һөнәрчеләр белән бергәләп Яһүдә вә Иерусалимдә эшләр өчен, алтыннан вә көмештән, бакырдан вә тимердән төрле әйберләр коючы, җете кызыл, алсу вә зәңгәр төстәге эрләнгән җепләр белән эшләүче һәм нәкышләп-уеп кисә белүче бер останы минем янга җибәр+. 8Шулай ук миңа Ливаннан эрбет, кипарис һәм бәкам[*] агачлары җибәр; синең эшчеләрнең Ливан агачын оста кисүе мәгълүм миңа. Шулай итеп, минем хезмәтчеләр синекеләр белән бергә 9күп итеп агач хәзерләр, чөнки мин саласы йорт мәһабәт вә искиткеч гүзәл булырга тиеш. 10Агач кисүче осталарыңа, синең хезмәтчеләреңә егерме мең кор[*] вакланган бодай вә егерме мең кор арпа, егерме мең бат[*] шәраб вә егерме мең бат зәйтүн мае тәгаенлим.

11Сөләйманга җибәргән җавап хатында Сур патшасы Хирам болай дип язды:

Үз халкын яратканга күрә, алар өстеннән патша итеп Раббы сине билгеләгән+.

12Аннары болай дип өстәде:

Күкне вә җирне бар иткән Раббыга – Исраил Алласына – мактаулар яусын! Давыт патшага Ул Раббы исеменә багышланган йорт һәм үзенә сарай салырга ниятләгән мәгънәле вә гакыллы, зирәк угыл бүләк итте. 13Хәзер мин синең хозурыңа акыллы, аң-белемле Хурам-Аби атлы кешене юллыйм;+
14аның анасы Дан ыругыннан, ә атасы чыгышы белән Сурдан; Хурам-Аби – алтыннан вә көмештән, бакырдан вә тимердән, таштан вә агачтан, шулай ук җете кызыл, зәңгәр вә алсу төстәге эрләнгән җепләрдән, нәфис җитен тукымадан төрле әйберләр эшләүче остадыр. Нәкышләп-уеп кисә белүче маһир адәм буларак ул һәртөрле эшне башкарып чыга алачак. Ул синең һөнәрчеләрең һәм синең атаң, Давыт әфәндемнең һөнәрчеләре белән берлектә эшләячәк. 15Ә инде вәгъдә иткән бодай вә арпаны, зәйтүн мае вә шәрабны син әфәндем үзеңнең колларыңа җибәр. 16Без сиңа кирәк булган күләмдә Ливан агачы әзерләрбез һәм, саллар ясап, диңгез буйлап Яфуга агызырбыз, ә син аларны шуннан Иерусалимгә ташырсың+.

17Шуннан соң, заманында атасы Давыт халык санын исәпкә алган кебек, Сөләйман да Исраил җиренә килеп урнашкан чит халыкларның исәбен алды, һәм аларның йөз дә илле өч мең алты йөз кеше булуы ачыкланды+. 18Шуларның җитмеш меңен ул таш ташучы, сиксән меңен тауларда таш кисүче, өч мең алты йөзен эшчеләр өстеннән күзәтче итеп билгеләде.

3

Сөләйманның Аллаһы йортын төзүе

3^1•Шул рәвешле, Иерусалим каласындагы Мориа тавы өстендә – Сөләйманның атасы Давытка Раббы күрсәткән урында – Сөләйман Раббы йортын төзи башлады. Әүвәле явүси Орнанның ындыры урнашкан бу урынны аңа атасы Давыт әзерләп калдырган иде+. 2Төзү эшләрен ул патшалык итүенең дүртенче елында, икенче айның икенче көнендә башлады.

3Аллаһы йортының нигезен Сөләйман түбәндәгечә салды: иске үлчәм белән алганда, буе – алтмыш терсәк[*], иңе егерме терсәк булып, 4йорталды болдырының буе йортның иңенә – егерме терсәккә, биеклеге дә егерме[*] терсәккә тәңгәл иде. Болдырның эчен ул саф алтын белән каплады. 5Зур залны, эчке яктан кипарис такталар белән кадаклатып, иң сыйфатлы алтын белән каплап алды, өстенә нәкышләп хөрмә агачлары һәм чылбыр сурәтләре төшерде. 6Матурлык өчен йортны затлы ташлар белән бизәттерде. Алтынның Парваимнән кайтканын файдаланды. 7Түшәмдәге өрлекләрне, ишек борысларын, дивар вә ишекләрне алтын белән тышлатып, диварларга уеп керубим сурәтләре төшерде.

8Аннары йорттагы Иң изге бүлмәне төзеде: аның озынлыгы йортның иңенә, ягъни егерме терсәккә тәңгәл булып, иңе дә егерме терсәк иде; аннары аны саф алтын белән каплады, моңа алты йөз талант[*] алтын тотылды. 9Алтын кадакларның авырлыгы иллешәр шәкыл иде. Йортның югарыдагы бүлмәләрен дә алтын белән каплап алды.

10Шуннан соң Иң изге бүлмәдә агачтан кисеп эшләнгән ике керубим сыны куеп, аларны алтын белән йөгертте+. 11Ике керубимнең канатлар озынлыгы җәмгысы егерме терсәк иде. Беренче керубимнең биш терсәк озынлыктагы канатының очы йортның бер диварына, шул ук озынлыктагы икенче канатының очы исә икенче керубимнең канат очына орынып тора иде; 12шулай ук икенче керубимнең дә биш терсәк озынлыктагы канатының очы йортның каршы як диварына, шул ук озынлыктагы икенче канатының очы исә беренче керубимнең канат очына орынып тора иде. 13Әлеге керубимнәрнең як-якка җәелгән канатлар озынлыгы егерме терсәккә тәңгәл иде; алар аягүрә баскан килеш йөзләре белән зур залга карап торалар иде.

14Шуннан соң Сөләйман, зәңгәр, җете кызыл вә алсу төстәге эрләнгән җепләрдән һәм нәфис җитен тукымадан пәрдә эшләтеп, аңа керубим сурәтләре төшерде+.

15Аннары йорт каршына ике багана куйдырды; баганаларның озынлыгы бергә алганда утыз биш терсәккә тәңгәл булып, аларның башындагы таҗларның биеклеге бишәр терсәк иде+. 16Баганаларның башына эчке бүлмәдәге сыман итеп эшләнгән чылбырлар элде, йөз данә анар җимешенең сурәтен ясатып, шул чылбырларга беркетеп куйды. 17Әлеге баганаларны Сөләйман Изге йорт каршына, берсен – бер, икенчесен – икенче якка утыртып, аларның көньяктагысына – «Яхин», төньяктагысына «Богаз» дип исем кушты.

4

Аллаһы йорты өчен төрле җиһаз һәм кирәк-ярак булдыру

4^1•Сөләйман бакырдан мәзбәх эшләтте: аның озынлыгы һәм иңе – егермешәр, биеклеге исә ун терсәккә тәңгәл иде+.

2Аннары ул бакырдан түп-түгәрәк ясалма диңгез[*] эшләтте; ул бер ягыннан икенче ягына ун терсәккә тәңгәл булып, аның биеклеге биш терсәк иде; ясалма диңгезне Сөләйман утыз терсәк озынлыктагы бау белән уратып алдырды+. 3Диңгезнең аскы өлеше бакырдан коелган үгез сурәтләре белән әйләндереп алынды. Терсәк саен унышар данә итеп эшләнгән сурәтләр ике рәткә урнашкан булып, ясалма диңгез белән тоташтан коелган иде. 4Әлеге диңгез унике үгез өстенә куелып, аларның өчесе – төньяк, өчесе – көнбатыш, өчесе – көньяк, өчесе көнчыгыш тарафка каратып эшләнде; диңгез – үгезләр өстендә, ә үгезләрнең арт саны эчке якта иде. 5Ясалма диңгезнең калынлыгы бер уч[*] киңлегендә, касәгә охшатып эшләнгән читләре исә ачылган лалә чәчәген хәтерләтә; әлеге чанның сыешлыгы өч мең бат иде.

6Тулаем яндыру корбаны китергәндә кулланыла торган кирәк-яракны юар өчен, Сөләйман, ун юынгыч ясатып, аларның бишесен – көньякка, бишесен төньякка куйды; диңгез исә руханилар коеныр өчен тәгаенләнгән иде+.

7Аннары билгеләнгән рәвештә алтыннан ун шәмдәл койдырды һәм аларны Изге йорт эченә: бишесен – уң, бишесен сул якка куйды;+
8Изге йорт эчендә ун өстәл ясатып, аларның бишесен – уң, бишесен сул якка урнаштырды; йөз данә алтын касә ясатты.

9Руханилар өчен махсус ишегалды һәм тагын бер зур ишегалды эшләтте, бакыр белән тышлаткан ишекләр куйдырды. 10Ясалма диңгезне йортның көньяк-көнчыгыш почмагы янында урнаштырды.

11Хурам шулай ук казаннар, көрәкләр, касәләр ясады.

Ул, шул рәвешле, Сөләйман патшага Аллаһы йорты өчен кирәк булган барлык эшләрен төгәлләде. Хурам ясаган әйберләр шулар иде: 12ике багана, багана башындагы касә сыман ике таҗ, әлеге таҗларны бизи торган ике челтәр; 13баганалар башындагы касә сыман таҗларны бизи торган һәр челтәргә икешәр рәт итеп тезелгән дүрт йөз анар җимешенең сын-сурәте; 14аскуймалар һәм алар өстендәге юынгычлар; 15ясалма диңгез, диңгез астындагы унике үгез; 16казаннар, көрәкләр, чәнечкеләр һәм башка кирәк-яраклар.

Сөләйман патшага Раббы йорты өчен эшләнгән бөтен әйберләрне Хурам-Аби бакырдан койдырып шомартты. 17Бу әйберләрне патша Үрдүн үзәнендә, Суккөт белән Середа[*] арасындагы билгеле бер урында, балчыклы туфракта казып ясалган калыпларда коярга боерган иде. 18Сөләйман эшләткән шушы әйберләр бихисап күп булу сәбәпле, аларны ясарга тотылган бакырның авырлыгы билгесездер.

19Сөләйман шулай ук Аллаһы йорты өчен кирәкле бөтен алтын әйберләрне эшләтте: мәзбәх һәм изге икмәк куяр өчен махсус өстәлләр; 20канунда әйтелгәнчә, йортның эчке бүлмәсе каршында янып торсын өчен шәмдәлле яктырткычлар; 21чәчәкләр, яктырткычлар, кыскычлар; 22филтә кыскычлары, касәләр, савытлар, хуш исле сумала-майлар көйрәтү савытлары. Эчке – Иң изге бүлмәнең ишекләре һәм Аллаһы йортының тышкы ишекләре дә алтыннан иде.

5

5^1Шул рәвешле, Сөләйман Раббы йорты өчен башкарырга ниятләгән бөтен эшләрен төгәлләп чыкты. Аннары Раббы исеменә атасы Давыт багышлап калдырган алтын-көмешне вә башка мал-мөлкәтне Аллаһы йортының хәзинә саклагычына тапшырды.

Сөләйман белән исраилиләрнең Раббы йортын изгеләштерүе

2•Раббының Килешү сандыгын Давыт шәһәреннән – Сионнан күчерер өчен, Сөләйман Исраил өлкәннәрен, Исраилнең бөтен ыруг вә кабилә башлыкларын Иерусалимгә чакыртты+. 3Елның җиденче аенда барлык исраилиләр патша янына бәйрәмгә җыелды. 4-5Исраил җиренең бөтен өлкәннәре килеп беткәч, левиләр Аллаһы сандыгын һәм эчендәге бөтен изге әйберләр белән бергә Очрашу чатырын күтәреп алып киттеләр. Леви нәселе руханилары шул әйберләрне күтәреп алып барганда, 6Сөләйман патша үзе һәм аның янына җыелган бөтен Исраил халкы, исәпсез-хисапсыз сандагы сарык вә үгезне корбан кылып, Аллаһы сандыгы алдыннан атлады. 7Руханилар, шулай итеп, Раббының Килешү сандыгын үз урынына – Аллаһы йорты эчендәге Иң изге бүлмәгә, керубимнәр канаты астына алып керделәр. 8Керубимнәрнең канатлары, сандык өстенә җәелеп, сандыкны да, аның колгаларын да каплап тора иделәр+. 9Сандыкның колгалары шулкадәр озындыр, аларның бер очы Иң изге бүлмә каршындагы Изге бүлмәдән күренеп тора, ә йортның тышкы ягыннан күренми иде; колгалар бүгенге көндә дә шунда саклана. 10Сандык эчендә Хореб тавында Муса салган ике таш тактадан башка һичнәрсә булмый. Мисырдан качып киткән исраилиләр белән Раббы Килешү төзеп, әлеге Килешү язылган таш такталарны Муса халыкка күрсәткән була+.

11Руханилар Изге бүлмәдән чыккан вакытта (аларның һәрберсе, нинди төркемгә керүенә карамастан, пакьләнү йоласын узган иде),+
12өсләренә нәфис җитен кием кигән левиләр – җырчы Асаф, Һеман, Едутун, шулай ук аларның угыл вә кардәшләре – мәзбәхнең көнчыгыш ягында тәлинкә, арфа вә гөсләләрдә уйнап тордылар. Аларның янәшәсендә быргыда уйнаучы йөз егерме рухани да бар иде+. 13Быргыда уйнаучылар да, җырчылар да бөтенесе бер булып, беравыздан Раббыга мактау вә рәхмәт яудырдылар. Быргылар, тәлинкәләр вә башка уен коралларына кушылып:

«Ул игелекле,

Аның мәрхәмәте мәңгелек!» –

дип, көчле тавыш белән Раббыны мактап җырладылар.

Шулчакны Раббы йорты тоташтан болыт белән тулды+. 14Раббының дан-шөһрәте болыт булып Аллаһы йортына кереп тулганга, руханилар үз вазифасын дәвам итә алмады+.

6

6^1Шунда Сөләйман болай дип сүз башлады:

– Раббы куе болыт эчендә торып калырга ихтыяр кылды+. 2Менә, Син шушында мәңге яшәсен дип, мин Сиңа мәһабәт сарай салдым, – диде.

3•Шуннан патша, каршысында басып торган бөтен Исраил җәмәгатенә йөзе белән борылып, үзенең фатихасын күндерде:+

4– Атам Давытка биргән вәгъдәсен тормышка ашырган Исраил Раббы Алласына мактаулар яусын! Минем атама Ул: 5«Үземнең халкым Исраилне Мисыр җиреннән алып чыкканнан бирле, Миңа багышланган йортны салырдай шәһәрне Мин бер генә Исраил ыругыннан да сайламаган идем, шулай ук Үземнең Исраил халкы белән идарә итәрдәй кешене дә сайламаган идем. 6Әмма хәзер Минем исемем шунда булсын өчен, Мин, Иерусалимне һәм халкым Исраил белән идарә итәр өчен, Давытны сайладым», – дип әйткән булган+. 7Атам Давытның күңелендә Исраилнең Раббы Алласына багышлап йорт салу теләге яши иде+. 8Әмма атам Давытка Раббы болай дигән: «Синең күңелеңдә Минем исемгә багышлап йорт салу теләге яши, күңелеңдә шундый ният йөртүең яхшы нәрсә, 9тик син әлеге йортны төземәссең, Миңа багышланган йортны син тудырган угыл җиткерер»+. 10Һәм Раббы Үзе әйткән сүзләрне тормышка ашырды: мин, Раббы әйткәнчә, атам Давыт урынын алып, Исраил тәхетенә утырдым һәм Исраилнең Раббы Алласына багышлап йорт салдым;+
11Раббы Исраил халкы белән төзегән Килешү салынган сандыкны шунда урнаштырдым, – диде.

12•Шуннан Сөләйман Раббы мәзбәхе алдына килеп басты һәм бөтен Исраил җәмәгате каршында кулларын югары күтәрде+. 13Сөләйман, бакырдан койдырып, озынлыгы – биш, иңе – биш, биеклеге өч терсәккә тәңгәл мөнбәр ясаткан һәм аны ишегалдының урта бер җиренә куйдырган иде; хәзер ул, әнә шул мөнбәргә менеп, бөтен Исраил җәмәгате каршында тезләренә төште һәм, кулларын күккә ашырып, 14болай диде:

– И Раббы, Исраил Алласы! Күкләр киңлегендә дә, җир йөзендә дә Сиңа тиң булырдай алла бүтән юктыр. Син, Килешүгә тугры калган хәлдә, бөтен йөрәкләрен биреп хак юлыңнан йөрүче колларыңны мәрхәмәтеңнән аермыйсың+. 15Син Үзеңнең колыңа – атам Давытка биргән вәгъдәңне үтәдең, телең белән әйткәннәрне бүгенге көндә кулың белән башкарып чыктың. 16И Раббы, Исраил Алласы, инде хәзер: «Угылларың да, синең кебек, Минем Канунны үтәп, хак юлымнан йөрсәләр, Минем каршыда торган Исраил тәхетенә һаман аларны ихтыяр кылырмын», – дип, колың Давытка – минем атама биргән вәгъдәңне тормышка ашырсаң иде+. 17Менә хәзер, и Раббы, Исраил Алласы, Үзеңнең колың Давытка әйткән сүзләрең чынга әйләнсә иде!+

18Дөрестән дә, Аллаһының урыны адәмнәр арасында җирдәмени?! Очсыз-кырыйсыз күкләр киңлеге дә Сине сыйдырып бетерә алмаганны, мин салган йорт кына ничек сыйдырсын?!+
19Тик колыңның дога-гозерләренә колак салсаң иде, Раббы Аллам; Сиңа ялварган колыңның шушы гозерләрен вә догаларын ишетсәң иде. 20Син «Минем исем шунда сакланачак» дигән урынны, әлеге йортны көндез дә, төнлә дә күз уңыңда тотсаң иде, шушы якка йөз куеп дога кылачак колыңны ишетсәң иде+. 21Колың һәм Синең Исраил халкың шушы тарафка йөз куеп дога кылганда, аларның ялварулары Сиңа килеп ирешсә иде; Үзең яшәгән күкләр киңлегеннән торып, безне ишетсәң һәм кичерсәң иде.

22Кем дә булса берәү якынына каршы гөнаһ эш кылуда гаепләнеп, аның ант итүен таләп итсәләр, һәм ул, шушы йортка килеп, Синең мәзбәхең каршында «гаепсезмен» дип ант эчсә,+
23Син, күкләр киңлегеннән колак салып, колларыңа хөкемеңне чыгарсаң иде: гаепле адәмне җавапка тартып, кылган гамәлләренә карата җәзасын бирсәң, гаепсезне нахактан аралап, аның хаклыгын расласаң иде.

24Исраил халкың, Сиңа карата кылган гөнаһлары өчен дошманы тарафыннан җиңелеп, кабат Сиңа әйләнеп кайтса, исемеңне атап шушы йортта Сиңа ялынып-ялварса,+
25Син, күкләр киңлегеннән аның сүзенә колак салып, халкың Исраилнең гөнаһларын кичерсәң, аларга һәм аталарына биргән җирне кабат үзләренә кайтарсаң иде.

26Сиңа карата кылган гөнаһлары өчен күк йөзе томаланып яңгырлар яумый башласа, шушы тарафка йөз куеп дога кылганда Синең исемеңне атасалар һәм, Син җәзага тартканга күрә, гөнаһ эшләрен ташласалар,+
27күкләр киңлегеннән алар сүзенә колак салсаң иде дә Үз колларың – халкың Исраилнең гөнаһларын ярлыкасаң иде, аларны туры юлга күндереп, Үз халкыңа мирас итеп биргән җиргә яңгыр яудырсаң иде+.

28Җир йөзенә кытлык яисә үләт зәхмәте киләме, көйдергеч сәмум җиле исәме, игенне күгәрек басамы, саранча чирүе яисә корт-бөҗәк баш калкытамы, йә булмаса дошман берәр Исраил шәһәрен камалышта тотамы – нинди генә бәла-каза килмәсен, нинди генә мур кырмасын, –+
29Синең Исраил халкыңнан берәрсе йә барысы бергә килгән бәла-казасын, хәсрәтен әйтеп, шушы йортка таба кулларын сузып дога һәм гозерләрен юлласа, 30Үзең яшәгән күкләр киңлегеннән торып, Син алар сүзенә колак салсаң һәм гөнаһларын кичерсәң иде, һәркайсына, күңелендә ниләр йөртүенә карап, тиешлесен бирсәң иде (чөнки адәм баласының күңелендә нәрсәләр барлыгы фәкать Сиңа гына мәгълүмдер)+. 31Шул чагында алар, аталарыбызга Син биргән җирдә көн күреп, гомер бакый Синнән куркып яшәрләр һәм Синең юлыңнан йөрерләр.

32Шулай ук Синең Исраил халкыннан булмаган берәр чит кеше бөек исемең, куәтле беләгең, көчле кулың хакына ерак җирләрдән шушы йортка килә һәм дога кыла калса,+
33Үзең яшәгән күкләр киңлегеннән әлеге чит кешенең догаларына колак салып, аның гозерен үтәсәң иде. Шул чагында җирдә яшәүче бар халыклар Синең исемеңне белеп, Үзеңнең Исраил халкың кебек үк, Синнән куркып торырлар, мин салдырган ошбу йортның Синең исемне йөртүен белерләр.

34Халкың Син күрсәткән якка, дошманга каршы чыгып китеп, Син сайлаган шушы шәһәргә, Синең исемеңә мин салдырган йорт тарафына карап, Сиңа дога кылса, 35күкләр киңлегеннән аларның догаларына вә гозерләренә колак салсаң һәм аларның хакын хакласаң иде.

36Әгәр алар Сиңа карата гөнаһ эш кыла калсалар (чөнки гөнаһ кылмаган кеше юктыр), һәм Син, ачуың чыгып, аларны дошман кулына тапшырсаң, әсир итүчеләр аларны үзләренең ерак яки якын җирләренә алып китеп,+
37алар шунда, әсир йөргән җирләрендә, йөрәкләре үзгәреп тәүбәгә килсәләр һәм: «Гөнаһлыбыз, хилаф эш, явызлык кылдык», – дип, Сиңа ялварсалар,+
38әсир төшкән чит яклардан торып, аталарына Син биргән җирләр, Син сайлаган шәһәр һәм Синең исемеңә мин салдырган йорт тарафына күз текәп, бөтен күңелләре белән, ихлас йөрәктән дога кылсалар,+
39Үзең яшәгән күкләр киңлегеннән аларның дога-гозерләренә колак салсаң һәм аларның хакларын хакласаң, Синең алда кылган гөнаһларын кичерсәң иде.

40И Аллам! Шушы урында кылынган догаларга күзләрең ачык
һәм колакларың сизгер булса иде+.

41Ә хәзер, Раббы Аллам, кузгал,
кодрәтең билгесе булган сандыгың белән

Үзеңнең торагыңа кил!

Руханиларың, Раббы Аллам, кием кигән сыман, котылуга төренсен;

Сиңа тугры булганнар игелегеңә куансын!+

42И Раббы Аллам! Үзең сайлаган[*] заттан йөз чөермәсәң иде;
колың Давытка булган мәрхәмәтеңне хәтереңдә тотсаң иде+.

7

7^1•Сөләйман үзенең догасын тәмамлауга, күкләр киңлегеннән ут-ялкын иңеп тулаем яндыру корбанын һәм башка төр корбаннарны чорнап алды, һәм йорт эченә Раббының дан-шөһрәте кереп тулды+. 2Раббы йортына Раббының дан-шөһрәте кереп тулганга, руханилар йорт эченә аяк баса алмый торды. 3Исраилиләрнең барчасы, күктән иңгән утны һәм йортны каплап алган Раббының дан-шөһрәтен күреп, басма каршында йөзләре белән җиргә капландылар, Раббыга сәҗдә кылып:

«Ул игелекле,

Аның мәрхәмәте мәңгелек!» –

дип, Аңа рәхмәтләр яудырдылар+.

4Аннары патша үзе һәм аның белән бергә бар халык Раббыга корбан китерде. 5Сөләйман патша егерме ике мең сыер һәм йөз егерме мең сарыкны корбан кылды. Әнә шулай патша һәм бар халык Аллаһы йортын изгеләштерде. 6Руханилар үз урыннарында, алар белән бергә левиләр дә, Раббыга багышлап уйнар өчен уен коралларын тотып, үз урыннарында тордылар (Раббыга рәхмәт яудырып: «Аның мәрхәмәте мәңгелек», – дип, Аны данлау өчен Давыт патша ясаган уен кораллары иде бу); левиләр каршындагы руханилар быргыларда уйнады, бөтен Исраил халкы исә аягүрә басып тора бирде.

7Сөләйман, Раббы йорты каршындагы ишегалдының урта бер өлешен изгеләштереп, тулаем яндыру корбаны китерде һәм татулык корбанының эч маен яндырды, чөнки ул ясаган бакыр мәзбәх тулаем яндыру корбанын, икмәк бүләген һәм эч маен сыйдырып бетерә алмады+.

8Сөләйман белән бергә бөтен Исраил – Лебо-Хамат белән Мисыр елгасы арасындагы җирләрдә яшәүчеләр – зур җыен булып җиде көн бәйрәм итте+. 9Сигезенче көнне исә махсус бер җыелыш уздырдылар; җиде көн дәвамында мәзбәхне изгеләштергәннән соң, аларның бәйрәм итүләре тагын җиде көнгә сузыла. 10Җиденче айның егерме өченче көнендә Сөләйман халыкны өенә озатты. Раббының Давытка, Сөләйманга һәм Үзенең Исраил халкына кылган игелекле эшләрен күреп, кешеләрнең күңеле шатлык вә куаныч белән тулган иде.

Раббының Сөләйманга вәгъдә бирүе һәм аны кисәтүе

11•Шул рәвешле, Сөләйман Раббы йортын һәм патша сараен төзеп бетерде; Раббы йортында һәм үз сараенда эшләргә ниятләгән бар нәрсәне уңышлы башкарып чыкты. 12Төнлә аңа Раббы күренде, әйтте:

– Синең догаларың Миңа килеп иреште; әлеге урынны Мин Үземә корбан китерү йорты итеп сайладым+. 13Әгәр дә Мин күк йөзен томалап, яңгырлар яумаса, әгәр Мин саранча чирүенә җирдәге бар нәрсәне ашап бетерергә боерсам, яисә Үз халкыма үләт зәхмәте җибәрсәм,+
14исемемне йөрткән халкым түбәнчелек күрсәтеп, догаларын юллап йөз нурымны эзләгән һәм яман юлларын ташлаган очракта, Мин, күкләр киңлегеннән аларны ишетеп, гөнаһларын кичерермен, җирләрен савыктырырмын+. 15Әлеге урында кылынган догаларга хәзер Минем күзләрем ачык вә колакларым сизгер булыр+. 16Минем исемем мәңге шунда саклансын өчен, Мин әлеге йортны сайлап изгеләштердем; Минем күзләрем вә йөрәгем мәңге шунда булыр+. 17Әгәр дә син, атаң Давыт кебек, Минем юлдан йөрсәң, һәммәсен Мин кушканча гамәл кылсаң, Минем кагыйдә вә карар-кануннарымны үтәп барсаң, 18Мин: «Исраил тәхетендә гел синең гаилә угыллары утырыр», – дип, атаң Давытка биргән вәгъдәмә туры калган хәлдә, синең патша тәхетен тотрыклы итәрмен+. 19Әгәр дә сез, Миннән йөз чөереп, сезгә биргән канун кагыйдәләремне, боерыкларымны санламыйча, башка илаһларга табына, аларга гыйбадәт кыла башласагыз, 20Үзем биргән җирдә Исраилнең тамырын корытырмын, Минем исемгә багышланып, Мин изгеләштергән йорттан ваз кичәрмен; һәм барча халыклар аны гыйбрәт итеп, көлеп искә ала торган булырлар+. 21Бүгенге көндә бөек булган шушы йорт яныннан узып баручы һәммә кеше, коты алынып: «Бу җиргә, бу йортка Раббы ни өчен моны эшләде икән?» – дип әйтеп куяр;+
22аларга шунда: «Ата-бабаларының Алласыннан, Мисыр җиреннән алып чыккан Раббыдан йөз чөереп башка илаһларга иман китергән, шуларга табына һәм гыйбадәт кыла башлаганнары өчен, Ул алар өстенә шушы бәла-казаларны җибәрде», – дип җавап бирерләр.

8

Сөләйманның башка эшләре

8^1•Раббы йортын һәм үзенең сараен төзүгә Сөләйман егерме елын сарыф итте+. 2Аннары Сөләйман Хирам биргән шәһәрләрне төзекләндерде һәм әлеге калаларда яшәргә исраилиләрне күчерде. 3Шуннан Сөләйман, Хамат-Собага каршы яуга кузгалып, аны яулап алды. 4Сөләйман чүлдә Тадмор шәһәрен, шулай ук, азык-төлек саклар өчен, Хаматта үзе нигезләгән шәһәрләрнең барысын төзеп бетерде. 5Югары Бәйт-Хорун белән Түбән Бәйт-Хорун калаларын кабаттан яңартты – диварлары корылган, капкалары, бикләре куелган ныгытмаларга әйләндерде;+
6Багалат шәһәрен төзеде, азык-төлек саклар, сугыш арбалары тотар, атлар асрар өчен, шәһәрләр салды. Иерусалимдә, Ливанда һәм үзе идарә иткән бөтен җирләрдә үзе теләгән һәммә нәрсәне шулай төзеп бетерде.

7-8Исраилиләр кырып бетерә алмаган һәм алар арасында яшәп калган, Исраил нәселеннән булмаган халыкларны – хитти, амори, фәризи, хивви һәм явүсиләр токымын – Сөләйман мәҗбүр эшчеләр итте, һәм бу хәл бүгенге көндә дә дәвам итә. 9Исраилиләрдән исә Сөләйман үзенең эшләрен эшләтмәде, аларны кол итмәде: алар аның сугышчылары, гаскәр башлыклары, сугыш арбаларында һәм атлы гаскәрендә яубашлары булды+. 10Халык белән идарә итәр өчен, Сөләйман патшаның ике йөз илле түрәсе бар иде.

11Фиргавен кызын Сөләйман Давыт шәһәреннән махсус аның өчен салынган йортка күчерде:

– Минем хатыным Исраил патшасы Давыт йортында яшәргә тиеш түгел, – диде ул, – чөнки Раббы сандыгы кергән урыннар изгедер+.

12Шушы вакытларда Сөләйман болдыр каршында урнашкан Раббы мәзбәхендә Раббыга багышлап тулаем яндыру корбаннары китерә башлады;+
13шимбә көннәрдә, Яңа ай бәйрәмендә һәм ел саен билгеләп үтә торган өч бәйрәмдә – Төче күмәч, Атналар һәм Чатырлар бәйрәмендә – Мусаның күрсәтмәләрендә әйтелгән көндәлек корбаннарны китерә торган булды+. 14Ул, үзенең атасы Давыт әйтеп калдырганча, руханиларны вә левиләрне, башкарган хезмәтләренә карап, төркемнәргә бүлде. Левиләр Раббыга мактау яудырдылар һәм көн дә үтәлергә тишле хезмәтләрендә руханиларга ярдәм иттеләр. Аллаһы кешесе Давыт кушканча, Сөләйман төркемнәргә бүлеп һәр капка янына сакчылар билгеләде+. 15Патшаның руханилар һәм левиләргә кагылышлы боерыклары, хәзинә саклагычына яисә нинди дә эшкә нисбәтле булуга карамастан, тайпылышсыз үтәлеп килде.

16Раббы йортының нигезе салынган көннән башлап төзелеш тәмамланганчы, Сөләйман бөтен эшне әнә шулай оештырган иде; һәм, шулай итеп, Раббы йорты төзелеп бетте.

17Шуннан Сөләйман диңгез буена, Эдом җирендәге Эсион-Гебер һәм Элот[*] шәһәрләренә таба юл алды+. 18Хирам аңа диңгез эшен белүче хезмәтчеләре белән бергә корабларын җибәрде; һәм әлеге хезмәтчеләр, Сөләйман кешеләре белән берлектә Офир тарафына юл алып, Сөләйман патшага дүрт йөз илле талант алтын алып кайтып бирделәр+.

9

Шеба мәликәсенең Сөләйман хозурына килүе

9^1•Шеба мәликәсе, Сөләйман хакында ишетеп, авыр-четерекле сораулар белән сынар өчен, аның хозурына килде. Иерусалимгә ул шактый зур мал-мөлкәт алып килгән иде: дөяләргә хуш исле сумала-майлар, байтак күләмдә алтын вә кыйммәтле-затлы ташлар төялгән иде. Ул, Сөләйман янына килеп, күңелендә йөрткән бар уй-фикерләре белән уртаклашты+. 2Мәликәнең һәммә сүзенә Сөләйман аңлатма бирде; сораулар арасында ул ачыклык кертә алмаган бер генә авыр нәрсә дә очрамады. 3Шеба мәликәсе Сөләйманның акыл-зиһенен, ул салган сарайны, 4патша өстәлендәге ризык-нигъмәтләрне, түрәләренең яшәү рәвешен, хезмәтчеләренең әдәплелеген һәм аларның өс-башын, патша шәрабчыларын һәм аларның өс-башын, Раббы йортында патша китергән корбаннарны[*] күргәннән соң, Шеба мәликәсе гаҗәпләнеп 5сүзен башлады:

– Синең эш-гамәлләрең, акыл-зиһенең турында үз җиремдә ишеткәннәрем хак дөрес икән. 6Бирегә килеп үз күзем белән күрмичә, мин ул сүзләргә ышанып бетмәгән идем, баксаң, синең зиһен-акылың турында әле яртысын да әйтмәгәннәр икән. Синең бөеклегең мин ишеткәннән күпкә артыграк. 7Синең кешеләрең нинди бәхетле! Көннең-көнендә синең каршыңда торып гакыллы сүзләреңне ишетүче хезмәтчеләрең нинди бәхетле! 8Синнән разый булып, сине Үз тәхетенә утырткан, Үзе өчен сине патша кылган Раббы Аллаңа шөкраннар яусын! Синең Аллаң, Исраил халкына Үзенең мәхәббәтен раслап, Исраил мәңге какшамас булсын һәм син анда гаделлек белән хөкем кылсын өчен, сине алар өстеннән патша итеп куйган икән+.

9Шуннан патшага бүләккә ул йөз егерме талант алтын, күп итеп хуш исле сумала-майлар вә зиннәтле ташлар тапшырды; Шеба мәликәсе Сөләйман патшага бүләк иткән сыман хуш исле сумала-майларның әле моңарчы күрелгәне юк иде.

10(Хирам һәм Сөләйман хезмәтчеләре Офирдән алтын белән бергә бәкам агачы һәм зиннәтле ташлар да төяп кайтты+. 11Патша әлеге агачтан Раббы йорты һәм үзенең сарае өчен баскычлар эшләтте, шулай ук җырчылар өчен гөслә һәм арфа да ясатты. Яһүдә җирендә моңарчы аның ише әйберләрнең күрелгәне булмый.)

12Шеба мәликәсе үзе теләгән һәм сораган һәммә нәрсәне Сөләйман патша аңа бүләк кылды. Әлеге бүләкләр Шеба мәликәсе алып килгәннән күпкә артыграк иде. Шуннан мәликә үзенең хезмәтчеләре белән туган җиренә юл алды.

Сөләйманның байлыгы

13-14•Мал ташучылар һәм сәүдәгәрләр китергән алтыннан тыш Сөләйманга ел саен алты йөз алтмыш алты талант алтын килеп тора иде. Гарәпләр җирендәге бөтен патшалар, шулай ук өлкә башлыклары да аңа алтын-көмеш китереп торды.

15Сөләйман патша, алтыннан чүкеп, ике йөз данә зур калкан ясатты, һәр калканга алты йөз бека[*] алтын китте; 16шулай ук, алтыннан чүкеп, өч йөз данә кечерәк калкан да ясатты, аларның һәркайсына өч йөз бека алтын китте; һәм шушы калканнарны ул «Ливан урманы йорты»на куйдырды+.

17Шуннан патша, фил сөягеннән зур тәхет ясатып, аны саф алтын белән тышлатты. 18Тәхетнең басмалары алтау булып, аяк куяр өчен тәхеткә алтын эскәмия беркетелгән иде. Утыргычның һәр ике ягында култыкса бар, култыксалар янында арыслан сыны куелган; 19алты басманың һәр ике очында унике арыслан сыны тора. Моңа охшаган нәрсәнең башка бер генә патшалыкта да моңарчы күрелгәне булмый.

20Сөләйманның эчемлек өчен бөтен касәләре алтыннан булып, «Ливан урманы йорты»ндагы бөтен савыт-саба да саф алтыннан иде; биредә бер генә көмеш әйбер дә булмый, чөнки, Сөләйман патшалык иткән чорда, көмеш бик тә очсыз әйбер санала иде. 21Патшаның Таршиш кораблары[*] Хирам хезмәтчеләре белән диңгездә йөреп, өч елга бер тапкыр алтын вә көмеш, фил сөяге һәм маймыллар, тавис кошлары төяп алып кайта торган иде+.

22Сөләйман патша үзенең байлыгы вә зиһене-гакылы белән җир йөзендәге бөтен патшалардан өстен саналды+. 23Аның йөрәгенә Аллаһы иңдергән зиһен-гакылны тыңлар өчен, җирдәге бар патшалар Сөләйман белән күрешеп-сөйләшергә теләде+. 24Елның-елында аларның һәрберсе аңа бүләккә көмеш вә алтын савытлар, кием-салым, корал, хуш исле сумала-майлар, ат һәм качырлар алып килә торган булды.

25Сөләйманның атлар һәм сугыш арбалары куяр өчен дүрт мең араны һәм унике мең арба йөртүчесе бар иде; ул аларны арбалар тота торган махсус шәһәрләрдә, шулай ук үз янында Иерусалимдә дә тотты+. 26Сөләйман Фырат елгасыннан алып Пелешет җирләренә һәм Мисыр чикләренә кадәр бөтен патшалар өстеннән хакимлек итте+. 27Сөләйман патша заманында Иерусалимдә көмеш гади ташка бәрабәр санала, эрбет агачы исә үзәндә үскән сикомор агачыдай күп иде. 28Атларны Сөләйманга Мисырдан һәм бөтен тирә-яктан китерделәр+.

Сөләйманның үлеме

29•Сөләйман патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, беренчесеннән соңгысына кадәр, Натан пәйгамбәр язмаларында, шилоһлы Ахиянең пәйгамбәрлек язмаларында, Небат углы Яробам хакында гаиптән хәбәр[*] бирүче Иддуга ирешкән вәхиләрдә[*] бәян ителгән. 30Шул рәвешле, Сөләйман Иерусалимдә бөтен Исраил белән кырык ел дәвамында идарә итте. 31Ул, дөнья куеп, атасы Давыт шәһәрендә дәфен кылынды[*], һәм аның урынына тәхеткә углы Рехабгам утырды.

10

Исраилиләрнең Рехабгамга каршы чыгуы

10^1•Рехабгамны патша итеп куяр өчен бөтен Исраил халкы Шәкемгә җыелгач, Рехабгам Шәкемгә килде+. 2Сөләйман патшадан Мисырга качып киткән һәм шунда яшәгән Небат углы Яробам, бу хакта ишетеп, Мисырдан әйләнеп кайтты+. 3Исраилиләр Яробамны чакыртып кешеләр җибәрделәр, һәм ул алар белән бергә Рехабгам янына килде.

4– Синең атаң иңнәребезгә авыр йөк салды, син исә атаң безне мәҗбүр иткән михнәттән коткар, безнең өскә салган шушы авыр йөкне җиңеләйт, шул чагында без сиңа хезмәт итәрбез, – диде алар+.

5Рехабгам:

– Барыгыз, өч көннән кабат минем янга килерсез, – дип җавап бирде, һәм кешеләр өйләренә таралды.

6Рехабгам патша, атасы Сөләйман исән чакта аңа хезмәт күрсәткән өлкәннәрне чакыртып, алардан:

– Халыкка нәрсә дип җавап бирергә киңәш итәрсез? – дип сорады.

7Өлкәннәр аңа:

– Әгәр син әлеге халыкка миһербанлы булып аларның күңелен күрсәң, тәмле телеңне кызганмасаң, алар мәңгегә синең хезмәтчеләреңә әйләнер, – диде.

8Тик Рехабгам өлкәннәр киңәшенә колак салмады, үзе белән бергә үскән һәм аңа хезмәт күрсәткән яшьтәшләренә мөрәҗәгать итте:

9– «Атаң безнең иңнәргә салган йөкне җиңеләйт», – дип әйткән бу халыкка сез ничек җавап бирергә киңәш итер идегез? – дип сорады ул алардан.

10Аның белән бергә үскән ишләре болай әйтте:

– «Атаң безнең иңнәргә авыр йөк салды, син исә аны җиңеләйт», – дип әйткән бу халыкка син: «Минем чәнти бармагым атамның биленнән калынрак. 11Әгәр минем атам сезнең иңнәргә авыр йөк салган булса, мин әлеге йөкне тагын да арттырырмын; атам сезне камчы белән суктырган булса, мин биргән җәза исә чаян чагуына тиңләшер», – дип әйт.

12Патшаның «Өч көннән минем янга килерсез» дигән әмеренә буйсынып, Яробам вә бар халык, өч көн үтүгә, Рехабгам янына әйләнеп килде. 13Патша, өлкәннәрнең киңәшенә колак салмыйча, халык белән бик кырыс сөйләште. 14Яшьтәшләренең киңәшен тотып:

– Минем атам сезнең иңгә авыр йөк салган булса, мин аны тагын да арттырырмын, атам сезне камчы белән суктырган булса, мин биргән җәза чаян чагуына тиңләшер, – диде.

15Халык сүзенә патша колак салмады, һәм бу хәл Аллаһының ихтыяры буенча булды – Раббы моны Небат углы Яробамга шилоһлы Ахиядән әйттергән сүзләре хакка чыксын өчен шулай эшләде+. 16Патшаның халык сүзенә колак салмавын күреп, исраилиләр аңа:

– Давыт белән нәрсәбез уртак безнең?! Ишай углы мирасында безнең өлешебез юк. Шулай булгач, исраилиләр, чатырларыгызга таралышыгыз! Давыт нәселе хәзер үз йортын гына карасын! – дип, өйләренә кайтып киттеләр+.

17Рехабгам, шулай итеп, Яһүдә шәһәрләрендә яшәүче исраилиләр белән генә идарә итеп калды.

18Шулай беркөнне Рехабгам патша мәҗбүр эшчеләр өстеннән назыйр булган Һадорамны[*] эш белән исраилиләр янына җибәргәч, исраилиләр аны таш атып үтерделәр; Рехабгам патша үзе исә ашыгып-кабаланып арбасына утырды да Иерусалимгә качып өлгерде+. 19Шул вакыттан башлап бүгенге көнгә кадәр Исраил халкы Давыт йортына буйсынмый.

11

11^1Иерусалимгә әйләнеп кайтканнан соң, Рехабгам, патшалыкны үзенә кайтарырга ниятләнеп, Исраилгә каршы сугышка чыгар өчен, Яһүдә һәм Беньямин ыругларыннан йөз сиксән меңлек гаскәр туплады. 2Ләкин Аллаһы кешесе Шәмәгыйягә Раббыдан мондый сүз иреште:+

3-4– Яһүдә патшасы Сөләйман углы Рехабгамга, шулай ук Яһүдә һәм Беньямин ыругындагы барча исраилиләргә, Раббы болай дип әйтә, диген: «Туганнарыгызга каршы сугыш башламагыз; һәркайсыгыз үз өенә кайтсын, чөнки соңгы вакыйгалар Минем ихтыярым белән эшләнде».

Халык, Раббы сүзенә колак салып, Яробамга каршы яуга кузгалган җиреннән кире әйләнеп кайтты.

Яһүдә патшасы Рехабгам

5Рехабгам, Иерусалимдә яшәп, Яһүдә җирендәге шәһәрләрне ныгытып чыкты+. 6-10Ул Яһүдә вә Беньямин җирендәге ныгытылган шәһәрләрне – Бәйт-Лехем, Этам, Тыкуа, Бәйт-Сур, Сөкөһ, Адуллам, Гәт, Мареша, Зиф, Адораим, Лахиш, Азыка, Сорга, Аялун һәм Хебрунны төзекләндерде. Болар һәммәсе Яһүдә вә Беньямин җирендәге ныгытылган шәһәрләр иде. 11Рехабгам, шундагы кальгаларны ныгытып, башлыклар билгеләде, икмәк, май вә шәраб өчен келәтләр эшләтте. 12Һәр шәһәрне калкан вә сөңгеләр белән тәэмин итте, аларны бик каты ныгытты. Шул рәвешле, аның кул астында Яһүдә вә Беньямин ыруглары калды.

13Исраилнең бөтен өлкәләрендә яшәүче барча руханилар вә левиләр Рехабгам ягына чыктылар. 14Левиләр, үзләренең көтүлек җирләрен һәм биләмәләрен калдырып, Яһүдәгә, Иерусалимгә күченеп килергә мәҗбүр булдылар, чөнки Яробам үзенең угыллары белән берлектә аларны Раббы руханилары булып хезмәт итүдән читләштереп,+
15кәҗә тәкәсе, бозау сыннары ясап куйган калкулыкларда каһиннәр[*] билгеләде+. 16Чын йөрәктән Раббының – Исраил Алласының йөз нурын эзләүчеләр дә, ата-бабаларының Раббы Алласына корбан китерү өчен, левиләргә ияреп, Исраил җиренең бөтен ыругларыннан Иерусалимгә килделәр. 17Шул рәвешле, алар, Яһүдә патшалыгын ныгытып, өч ел дәвамында Сөләйман углы Рехабгамның яклаучылары булдылар; чөнки әлеге өч ел дәвамында алар Давыт һәм Сөләйман юлыннан тайпылмадылар.

18Рехабгам үзенә хатынлыкка Давыттан туган Яримутның кызы Махалатны алды. Махалатның анасы Абиһаил исә Ишай углы Элиаб кызы иде+. 19Махалат аңа угыллар – Игуш, Шемария һәм Заһамны табып бирде. 20Аннары Рехабгам хатынлыкка Абшалум кызы Мәгакәһне алды. Мәгакәһ аңа Абия, Аттай, Зиза һәм Шеломитны тудырды. 21Абшалум кызы Мәгакәһне Рехабгам бөтен хатыннарына һәм кәнизәкләренә караганда ныграк яратты. Рехабгамның җәмгысы унсигез хатыны һәм алтмыш кәнизәге, егерме сигез углы һәм алтмыш кызы бар иде.

22Киләчәктә патшалыкны Мәгакәһ углы Абиягә тапшырырга ниятләгәнгә күрә, Рехабгам аны кардәшләре өстеннән башлык итеп билгеләде+. 23Рехабгам, акыл белән эш итеп, үзенең угылларын Яһүдә вә Беньямин җирендәге ныгытылган калаларга урнаштырды, аларны азык-төлек белән тәэмин итте һәм байтак кына хатыннар да табып бирде.

12

12^1•Үзенең патшалыгын ныгытып тәмам көчәеп җиткәч, Рехабгам, һәм аның белән бергә бөтен Исраил халкы да, Раббы кануныннан йөз борды. 2Исраилиләр Раббыга тугрылык сакламаганга күрә, Рехабгам бишенче елын патшалык иткәндә, Мисыр патшасы Шишак Иерусалимгә каршы яуга күтәрелде+. 3Шишакның мең дә ике йөз сугыш арбасы, алтмыш мең җайдагы һәм аның белән бергә Мисырдан килгән лубиләр[*], суххиләр һәм хәбәшиләрдән торган хисапсыз-сансыз гаскәре, 4Яһүдәнең ныгытылган калаларын яулап алганнан соң, Иерусалимгә килде+.

5Шулчакны Шишактан качып Иерусалимдә җыелган Яһүдә башлыклары белән Рехабгам янына Шәмәгыйя пәйгамбәр килеп:

– Раббы болай ди: «Сез Миннән ваз кичтегез, шуның өчен Мин дә, сездән ваз кичеп, сезне Шишак кулына тапшырам», – диде+.

6Исраил башлыклары һәм патша түбәнчелек күрсәтеп:

– Раббы гаделдер! – диделәр+.

7Аларның түбәнчелек күрсәтүләрен күреп, Раббы Шәмәгыйягә Үзенең сүзен ирештерде:

– Алар түбәнчелек күрсәттеләр, шуның өчен җаннарын кыймаячакмын һәм тиздән аларны коткарачакмын; Шишак кулы белән Иерусалим өстенә ачуымны түкмәм Мин. 8Ләкин алар Шишакның хезмәтчеләренә әйләнерләр, шул чагында Миңа хезмәт итү белән җирдәге патшаларга хезмәт итүнең аермасын аңларлар.

9Иерусалимне яулап алганнан соң, Мисыр патшасы Шишак Раббы йортындагы һәм патша сараендагы хәзинәләрне талап бетерде, бөтен нәрсәне, шул исәптән Сөләйман ясаткан алтын калканнарны да, үзе белән алып китте+. 10Соңыннан Рехабгам патша, алтын калканнар урынына бакыр калканнар эшләтеп, аларны патша сарае ишеген саклаучы җансакчыларның башлыклары карамагына тапшырды. 11Патша Раббы йортына юнәлгән чакта, җансакчылар, килеп, шул калканнарны тотып бара, аннары кабат җансакчылар бүлмәсенә кертеп куя торганнар иде.

12Рехабгам түбәнчелек күрсәткәннән соң, Раббының аңарга булган ачуы кайтты, һәм Ул аны һәлакәт чигенә китереп җиткермәде. Яһүдә илендә хәлләр яхшыра башлады+.

13•Рехабгам патша, көч туплап, Иерусалимдә патшалык итә бирде. Тәхеткә утырганда, аңа кырык бер яшь иде; Раббының исеме шунда саклансын өчен, Исраилдәге барча ыруглар арасыннан Раббы Үзе сайлап алган шәһәрдә, ягъни Иерусалимдә, Рехабгам унҗиде ел дәвамында патшалык итте. Аның әнкәсе аммони Нагама иде. 14Рехабгам чын йөрәктән Раббыны эзләмичә яманлык кылды.

15Рехабгам патшалык иткән чордагы вакыйгалар, беренчесеннән алып соңгысына кадәр, Шәмәгыйя пәйгамбәр һәм гаиптән хәбәр бирүче Идду язган нәсел шәҗәрәсендә бәян ителгән. Рехабгам белән Яробам арасында сугышлар беркайчан бетеп тормады+. 16Рехабгам, дөнья куеп, Давыт шәһәрендә гүргә иңдерелде. Аның урынына тәхеткә углы Абия килде.

13

Яһүдә патшасы Абия

13^1•Яробам Исраилдә унсигезенче елын патшалык иткәндә, Яһүдә тәхетенә Абия килде. 2Иерусалимдә ул өч ел дәвамында патша булып торды. Аның әнкәсе Микәя[*] – гибгалы Уриел кызы иде.

Абия белән Яробам арасында сугыш барган вакыт иде. 3Сайлап алынган батыр сугышчылардан торган дүрт йөз меңлек гаскәрен Абия яуга күтәрде; Яробам да аңа каршы үзенең сайлап алынган сигез йөз мең батырын күтәрде.

4Абия, таулы Эфраим төбәгендәге Семараим тавына менеп басып, болай диде:

– Яробам һәм барча исраилиләр, тыңлагыз мине! 5Сезгә мәгълүм булса кирәк: Исраилнең Раббы Алласы, Тоз килешүе[*] төзеп, Давытның үзен, аның угылларын мәңге патшалык итәргә ихтыяр кылды+. 6Әмма Давыт углы Сөләйманның хезмәтчесе – Небат углы Яробам – үзенең әфәндесенә каршы баш күтәрде+. 7Җыен буш, яраксыз бәндәләр, аның тирәсенә тупланып, Сөләйман углы Рехабгамга каршы берләштеләр; Рехабгам исә, яшь һәм тәҗрибәсез булганга, аларга каршы тора алмады. 8Хәзер, сугышчыларыгызның саны күбәйгәч һәм Яробам алтыннан сезгә алла итеп бозау сыннары да ясап куйгач, сез, бәлки, Давыт угыллары кулындагы Раббы патшалыгына каршы тора алырбыз дип уйлыйсыздыр+. 9Сез Раббы руханиларын – Һарун угылларын вә левиләрне куып, чит халыклар сыман, үзегезгә руханилар билгеләп куйдыгыз. Бер баш үгез бозау һәм җиде баш сарык тәкәсе җитәкләп килеп, үзен рухани хезмәтенә багышларга теләгән һәрбер кеше сездә ялган аллаларның каһине була ала+. 10Ә безгә килгәндә исә, Раббы – безнең Аллабыз; без Аны кире какмадык. Һарун угыллары – руханилар – Раббыга хезмәт итә бирәләр, левиләр дә үз вазифаларын башкарып киләләр. 11Алар көннең-көнендә иртән вә кичен Раббыга тулаем яндыру корбаны китерәләр, хуш исле сумала-майлар көйрәтәләр, чиста өстәл өстенә рәт-рәт итеп изге икмәк тезеп куялар, кичләрен алтын шәмдәлдәге яктырткычларга ут алалар. Раббы Аллабызның таләпләрен без шулай төгәл үтәп киләбез, ә сез Аңардан йөз чөердегез. 12Шулай, җитәкчебез Аллаһы һәм сезгә каршы сугышка өндәп быргы тоткан Аллаһы руханилары безнең белән. Исраилиләр! Ата-бабаларыгызның Раббы Алласына каршы көрәшмәгез, чөнки барыбер уңышка ирешмәссез+.

13Ул арада Яробам үзенең бер төркем сугышчыларына Абия гаскәренең артына төшәргә боерды. Шул рәвешле, ул үзе яһүдиләрнең каршысында басып калды, ә яшеренеп торган сугышчылар аларның артына төште. 14Яһүдиләр борылып карасалар, аларга алдан да, арттан да һөҗүм итәләр. Шунда алар, ярдәм сорап, Раббыга ялвардылар. Руханилар быргыларын кычкыртырга тотынды, 15һәм, яһүдиләр оран салуга, Аллаһы Абия һәм яһүдиләрнең күз алдында Яробамны да, бөтен исраилиләрне дә тар-мар итте. 16Исраилиләр яһүдиләрдән кача башлады, һәм Аллаһы аларны яһүдиләр кулына тапшырды. 17Абия үзенең халкы белән бергә аларны тәмам тар-мар китерде; әлеге сугышта Исраил үзенең иң яхшылардан саналган биш йөз мең гаскәриен югалтты. 18Исраилиләр шулай итеп буйсынырга мәҗбүр булды, Яһүдә угыллары исә өстен чыкты, чөнки алар үзләренең ата-бабаларының Раббы Алласына өмет баглаганнар иде.

19Абия Яробамны эзәрлекли бирде; Яробамнан ул Бәйт-Эл, Яшана, Эфраин калаларын һәм шулар тирәсендәге авылларны тартып алды. 20Абия патшалык иткән чорда, Яробам кабат мантып китә алмады. Раббы аның гомеренә чик куйды, һәм ул гүр иясе булды+. 21Абия исә көчәйгәннән-көчәя барды; ул ундүрт хатын алып, аңардан егерме ике угыл вә уналты кыз дөньяга килде.

22Абия патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, аның бөтен эшләре вә сөйләгән сүзләре пәйгамбәр Идду язмасында бәян ителгән+.

14

14^1Абия, дөнья куеп, Давыт шәһәрендә гүргә иңдерелде. Аның урынына тәхеткә углы Аса килде.

Яһүдә патшасы Аса

Аса патшалык иткән чорда, ун ел дәвамында илдә тынычлык хөкем сөрде. 2•Аса үзенең Раббы Алласы күзенә игелекле вә ятышлы күренгән гамәлләр генә кылды. 3Ул чит илаһларның мәзбәхләрен һәм калкулыкларны юк итте, изге баганаларны җимерде, алиһә Аширә хөрмәтенә куелган баганаларны чапкалап ташлады;+
4һәм яһүдиләргә, ата-бабалары Раббы Алласының йөз нурын эзләп, Аның Канунын вә боерыкларын үтәргә боерды; 5бөтен Яһүдә шәһәрләрендә калкулыклардагы гыйбадәт кылу урыннарын һәм хуш исле сумала-майлар көйрәтү мәзбәхләрен юкка чыгарды. Ул идарә иткән чорда, патшалыкта иминлек хөкем сөрде. 6Тынычлык урнашкан заманда, Аса Яһүдә җирендә ныгытылган калалар төзеде. Раббы аңа иминлек иңдерү сәбәпле, ул елларда Асага каршы сугышлар кузгалмый торды+.

7Яһүдиләргә мөрәҗәгать итеп Аса:

– Әйдәгез, шушы калаларны төзеп, аларны дивар белән әйләндереп алыйк, күзәтү манаралары, капкалар эшлик, бикләр куйыйк, – диде. – Раббы Аллабызның йөз нурын эзләгәнгә бу җир әлегә безнеке; без Аны эзләдек, һәм шуның өчен Ул безгә һәр яктан тынычлык бирде.

Шуннан алар төзи башладылар, һәм аларның эшләре уң булды.

8Асаның хәрби көче түбәндәгедән гыйбарәт иде: Яһүдә ыругыннан – зур калкан вә сөңге белән коралланган өч йөз мең, Беньямин ыругыннан – кечкенә калкан вә ук-җәя белән коралланган ике йөз мең гаярь сугышчы.

9Көннәрдән беркөнне Асага каршы бер миллионлы гаскәре һәм өч йөз сугыш арбасы белән хәбәши Зерах, яуга кузгалып, Мареша каласына кадәр килеп җитте+. 10Аса аңа каршы чыкты, һәм ике гаскәр Мареша янындагы Сепата үзәнендә сугышырга әзерләнеп тезелеп басты.

11Аса шунда үзенең Раббы Алласына ялварып:

– И-и Раббым! Көчлегә каршы торыр өчен көчсезгә ярдәм кулы сузучы Синең сыман зат юктыр. И-и Раббы Аллабыз, безгә ярдәм ит, чөнки бөтен өметебез Синдәдер, һәм шушы күп санлы чирүгә каршы без Синең исемең хакына чыктык. И-и Раббым! Син – безнең Аллабыздыр, адәм кулыннан җиңелмәсәң иде Син! – диде.

12Раббы шунда Аса белән яһүдиләрнең күз алдында хәбәшиләрне тар-мар итеп, тегеләр кача башлады. 13Аса үзенең кешеләре белән аларны Герарга кадәр эзәрлекләп барды. Хәбәшиләр тәмам кырылып бетте, чөнки алар өстеннән Раббы Үзе һәм Аның гаскәре җиңү яулады. Аса һәм аның сугышчылары шактый күп ганимәт[*] малы кулга төшерде. 14Герар тирәсендәге калаларда яшәүче кешеләр Раббы дәһшәтеннән куркып калганга, Аса сугышчылары әлеге калаларны тәмам вәйран[*] хәлгә төшереп, аларны талап, биредән бик күп затлы әйберләр төяп киттеләр+. 15Алар шулай ук, көтүче чатырларын туздырып, көтү-көтү вак терлек һәм дөяләр куып алып киттеләр; шуннан соң Иерусалимгә әйләнеп кайттылар.

15

15^1Одед углы Азариягә Аллаһы Рухы иңде,+
2һәм Азария, Аса каршына чыгып, болай диде:

– Тыңлагыз мине, Аса һәм Яһүдә белән Беньямин халкы! Раббыга сыгынып яшәгән чакта, Ул һәрчак сезнең юлдашыгыз булыр; әгәр Аның йөз нурын эзләсәгез – табарсыз; ә инде Аңардан йөз чөерсәгез, Ул да сездән йөз чөерер+. 3Байтак көннәр дәвамында Исраил халкы Хак Аллаһыдан, акыл бирүче руханилардан башка, Канунсыз яшәде; 4әмма авырлык килгәч, ул Исраилнең Раббы Алласына мөрәҗәгать итте, Аның нурлы йөзен эзләде, һәм Ул аңа йөзе белән борылды. 5Ул чакларда юлга чыгу хәтәр эш иде, чөнки бөтен җирдә заманалар болгавырланып китте. 6Бер халык икенче халыкны тар-мар китерде, бер кала икенче каланы җимерде, чөнки Аллаһы, аларны хәвефкә салып, һаман төрле бәла-казалар җибәрә иде+. 7Әмма сез нык булыгыз, кулыгызны төшермәгез, чөнки кылган гамәлләрегез бушка китмәс+.

8Одед углы Азариянең пәйгамбәрлек сүзен ишеткәч, Аса, батырлыгын җыеп, бөтен Яһүдә вә Беньямин җиреннән, шулай ук үзе яулап алган таулы Эфраим төбәгендәге калалардан җирәнгеч сыннарны алып ташлап, Раббы йортының болдыры алдындагы Раббы мәзбәхен яңартты.

9Аннары Аса бөтен Яһүдә вә Беньямин халкын, шулай ук алар арасында яшәүче Эфраим, Менашше һәм Шимун ыругларыннан күчеп килгән адәмнәрне җыеп алды (Раббы Алласы Асаның юлдашы булуын күреп, байтак исраилиләр аның ягына күчкән булалар)+. 10Аса идарәсенең унбишенче елында, елның өченче аенда Иерусалимгә җыелгач, 11алар, сугышта кулга төшергән малдан җиде йөз эре вә җиде мең баш вак терлекне Раббыга корбан кылып,+
12бөтен күңелебез белән ихлас йөрәктән ата-бабаларыбыз Раббы Алласының нурлы йөзен эзләрбез, дип килешү төзеделәр:+
13Исраилнең Раббы Алласын эзләмәгән һәркемнең (кечеме ул, олымы, ир-атмы яисә хатын-кызмы) гомере киселергә тиеш+. 14Быргы һәм тәкә мөгезе тавышлары, хуплау авазлары астында алар кычкырып-кычкырып Раббыга антлар бирделәр. 15Антлары саф йөрәктән булганга, бөтен яһүдиләр моңа бик сөенде. Алар ихлас күңелдән Раббыны эзләде, һәм Ул аларга йөзе белән борылды – һәр яктан тынычлык бирде+.

16Алиһә Аширә хөрмәтенә табыну баганасы куйдырган өчен, Аса хәтта әбисе Мәгакәһне патшабикә исеменнән мәхрүм итте. Әлеге багананы ул, чапкалап, Кыдрун ташкыны буенда утка салды+. 17Исраилдәге калкулыкларны юк итмәсә дә, Аса гомер бакый ихлас күңелдән Раббыга итагать итеп яшәде; 18заманында атасы, соңыннан үзе дә Раббы исеменә багышлаган көмеш вә алтынны, савыт-сабаны ул Аллаһы йортына кертеп урнаштырды. 19Аса патшалыгының утыз бишенче елына кадәр кабат сугышлар булды.

16

16^1•Яһүдә патшасы Аса утыз алтынчы елын идарә иткәндә, Исраил патшасы Багша Яһүдәгә каршы яуга күтәрелде һәм, беркем дә Аса биләмәсеннән чыга яисә анда үтеп керә алмасын өчен, Рамаһ каласын ныгыта башлады. 2Шуннан Аса Раббы йорты вә патша сарае хәзинәсендә булган алтын-көмешне җыеп алды һәм, әлеге байлыкны Дәмәшкътә яшәүче Арам патшасы Бен-Һададка озатып, аңа түбәндәге сүзләрне юллады:+

3– Минем атам белән синең атаң дустанә мөнәсәбәтләрдә яшәгән кебек, без дә синең белән үзара солых төзик. Менә, мин сиңа көмеш вә алтын җибәрәм, син исә, Исраил патшасы Багша илемнән китсен өчен, аның белән беркеткән солыхыңны өзсәң иде.

4Бен-Һадад Аса патша белән ризалашты һәм үзенең яубашларын Исраил калаларына каршы сугышка җибәрде. Алар Ионны, Данны, Әбел-Маимне һәм Нәптали җирендә азык-төлек саклана торган шәһәрләрнең барысын басып алды. 5Бу хакта ишеткәннән соң, Багша, Рамаһны ныгытудан туктап, бөтен эшләрен ташлады. 6Аса патша исә, бөтен яһүдиләрне җыеп китереп, төзелеш өчен Багша китерткән барлык таш вә агачны Рамаһ каласыннан ташытып бетерде дә шулар белән Геба һәм Миспа каласын ныгытты.

7Шул көннәрдә Яһүдә патшасы Аса янына гаиптән хәбәр бирүче Ханани килеп болай диде:

– Син, Раббы Аллаңа таянмыйча, Арам патшасына барып сыгындың, шуңа күрә Арам патшасының гаскәрләре синнән качып котылды+. 8Хәбәшиләрнең һәм лубиләрнең гаскәрләре күп санлы, сугыш арбалары вә җайдаклары исәпсез-хисапсыз иде түгелме?! Ләкин син Раббыга таянгач, аларны Ул синең кулга тапшырды+. 9Чөнки бөтен йөрәкләре белән Үзенә тугрылык саклаганнарга терәк булыр өчен, Раббы һаман җир йөзен күзәтеп тора. Бу юлы син акылсызлык эшләдең, шул сәбәпле хәзер сиңа каршы сугышлар бетеп тормас+.

10Асаның гаиптән хәбәр бирүчегә ачуы чыгып, ул аны зинданга япты, чөнки аның сүзләре патшаны тәмам ярсыткан иде. Шул көннәрдә халык арасыннан да кайберәүләр Асадан бик нык җәбер күрде+.

11Аса патшалык иткән чордагы вакыйгалар, беренчесеннән алып соңгысына кадәр, Яһүдә вә Исраил патшаларының китабында бәян ителгән. 12Патшалык итүенең утыз тугызынчы елында аяклары сызлаудан интеккән Асаның хәле бик авырайды. Әмма хаста булып ятканда да, ул Раббыдан ярдәм сорамады, табибларга мөрәҗәгать итте. 13-14Патшалык итүенең кырык беренче елында Аса дөнья куйды, һәм аны, төрледән-төрле хуш исле майлар тулган ятакка салып, Давыт шәһәрендә алдан ук үзе әзерләгән төрбәдә гүргә иңдерделәр; һәм аның хөрмәтенә зур итеп учак яктылар.

17

Яһүдә патшасы Еһошафат

17^1Аның урынына патшалыкка углы Еһошафат килде һәм илне Исраилгә каршы торырлык итеп ныгытты. 2Яһүдәнең бөтен ныгытылган калаларында ул гаскәрләр булдырды һәм бөтен Яһүдә җирендә, шулай ук атасы Аса яулап алган Эфраим калаларында да сакчы гаскәрләрен куйдырды+.

3Раббы һәрчак аның юлдашы булды, чөнки Еһошафат, Багал сыннарына табынмыйча, хакимлегенең беренче елларында бабасы Давыт юлыннан йөрде, 4атасы табынган Аллаһының йөз нурын эзләде, Аның боерыкларын үтәде, исраилиләр кылган гамәлләрне кабатламады+. 5Раббы кодрәте белән ул көчле патшага әйләнде; бөтен яһүдиләр Еһошафатка бүләкләр китерә торган иде; шулай итеп, ул зур байлыкка ия булды һәм дан казанды. 6Еһошафат бөтен күңелен биреп Раббы юлыннан йөрде. Ул Яһүдә җирендәге калкулыкларны һәм алиһә Аширә хөрмәтенә куелган баганаларны юк итте.

7Патшалык итүенең өченче елында ул үзенең түрәләре Бен-Хаил, Убадия, Зәкәрия, Нетанел вә Микәяне Яһүдә калаларына халыкны укытырга җибәрде. 8Алар белән бергә левиләр Шәмәгыйя, Нетания, Зәбәдия, Асаһел, Шемирамот, Йонатан, Адония, Тобия, Тоб-Адония һәм руханилар Элишама белән Яһорам да китте. 9Алар Яһүдәдәге бөтен калалар буйлап халыкны Раббының Канун китабы буенча укытып йөрделәр.

10Раббы Яһүдәнең әйләнә-тирәсендәге бөтен патшалыкларны куркуга салганга, беркем дә Еһошафатка каршы яуга кузгалырга кыймады+. 11Пелештиләрнең кайсыберләре Еһошафатка бүләкләр китереп, көмешләтә салым түләп тордылар; шулай ук гарәпләр дә аңа вак терлектән җиде мең җиде йөз баш сарык тәкәсе вә җиде мең җиде йөз баш кәҗә тәкәсе китерделәр.

12Еһошафат һаман үсә, ныгый барды. Яһүдә җирендә ул кальгалар һәм, азык-төлек саклар өчен, калалар төзеде, 13шул калаларда бихисап күп азык-төлек саклады; Иерусалимдә исә үзенең баһадир сугышчыларын тотты. 14Бу сугышчыларның гаиләләр буенча төзелгән исемлеге шушыдыр:

Яһүдә ыругыннан меңбашлары: гаскәрбашы Адна һәм аның өч йөз мең баһадир сугышчысы; 15аңардан соң – гаскәрбашы Еһоханан һәм аның ике йөз сиксән мең сугышчысы; 16аңардан соң – Зихри углы Амасия һәм аның ике йөз мең баһадир сугышчысы. Әлеге Амасия Раббыга ихтыяри рәвештә хезмәт итүчеләрдән иде.

17Беньямин ыругыннан: баһадир Эльяда һәм аның ук-җәя һәм калкан белән коралланган ике йөз мең сугышчысы; 18аңардан соң – Яһозабад һәм аның йөз сиксән мең кораллы сугышчысы.

19Яһүдә җирендәге ныгытылган калаларда хезмәт итүче гаскәриләрдән тыш патша хезмәтендәге сугышчылар әнә шулардыр.

18

Ахабның һәлакәтле язмышы турында Михаянең пәйгамбәрлек сүзләре

18^1•Шулай итеп, Еһошафат зур байлык туплады, дан казанды. Аның гаиләсе Исраил патшасы Ахаб гаиләсе белән туганлашты+. 2-3Берничә елдан соң Еһошафат Ахаб янына Самареягә китте. Еһошафат һәм аның кешеләре хөрмәтенә Ахаб байтак кына вак вә эре терлек суйды. Шуннан Исраил патшасы Ахаб, Яһүдә патшасы Еһошафатны Рамот-Гилыгадка каршы яуга чыгарга күндермәкче булып:

– Рамот-Гилыгадка каршы минем белән яуга барасыңмы? – дип сорады.

Еһошафат аңа:

– Мин – синең белән; халкым да синеке белән бергә; синең белән сугышка чыгам мин! – дип җавап кайтарды++.

4Исраил патшасына ул тагын болай диде:

– Әүвәл Раббыга мөрәҗәгать итеп кара.

5Исраил патшасы, дүрт йөз пәйгамбәрне җыеп:

– Рамот-Гилыгадка каршы сугышка барыргамы безгә әллә бармаскамы? – дип сорады.

Пәйгамбәрләр аңа:

– Бар, Аллаһы әлеге шәһәрне патша кулына тапшырачак, – дип җавап кайтарды+.

6Моңа каршы Еһошафат:

– Биредә тагын берәр Раббы пәйгамбәре булса, аның аша да сорап карар идек, – диде+.

7Аңа җавап итеп Исраил патшасы:

– Раббыга мөрәҗәгать итәрдәй тагын бер кеше бар, ләкин мин аны яратмыйм, чөнки, пәйгамбәрлек кылганда, миңа кагылышлы мәсьәләләрдә аның яхшы сүз әйткәне юк, һаман яманны гына сөйли; ул – Имла углы Михая, – диде.

– Алай дип әйтмә, патша, – диде аңа Еһошафат.

8Шуннан Исраил патшасы, сарай кешеләренең берсен чакыртып:

– Тиз генә Имла углы Михаяне алып кил! – диде.

9Патша киемнәре кигән Исраил патшасы Ахаб һәм Яһүдә патшасы Еһошафат һәркайсы үз тәхетендә Самарея капкасы төбендәге ындыр табагында утыра, ә пәйгамбәрләр барысы алар каршында пәйгамбәрлек кылып тора иде. 10Үзенә тимер мөгезләр эшләтеп алган Кенагана углы Сәдыкыйя шунда әйтте:

– Раббы болай ди: «Арамиләрне син шушы мөгезләр белән сөзеп тәмам кырып бетерәчәксең!»+

11Башка пәйгамбәрләр дә аның сүзен куәтләде:

– Рамот-Гилыгадка яу белән бар, уңышка ирешәчәксең, Раббы аны патша кулына тапшырачак.

12Михаяне чакырырга киткән йомышчы, аны табып:

– Пәйгамбәрләр бөтенесе бер булып патшага уңыш вәгъдә итәләр. Синең сүзең дә аларныкыннан аерылмасын иде, син дә яхшы сүзеңне әйт, – диде.

13Моңа җавап итеп Михая:

– Раббы Үзе шаһиттыр: Аллам нәрсә кушса, шуны сөйләп бирермен! – диде+.

14Михая, шулай итеп, патша каршына килеп басты. Патша аңа:

– Михая, әйт әле, Рамот-Гилыгадка яу белән барыргамы безгә әллә юкмы? – дип сорау бирде.

Тегесе патшага:

– Барыгыз, уңышка ирешәчәксез, алар сезнең кулга тапшырылачак, – дип җавап кайтарды.

15– Раббы исеме хакына бары дөресен генә сөйлә, дип ничә тапкыр ант иттерергә сине?! – диде аңа патша.

16Шуннан Михая болай диде:

– Көтүчесез калган сарыклар сыман таулар арасына сибелгән Исраил халкын күрдем мин. Раббы әйтте: аларның башлыклары юк, һәркайсы хәере белән үз өенә әйләнеп кайтсын, диде+.

17– Пәйгамбәрлек кылып, аның миңа яхшы сүз әйткәне юк, һаман яманны гына сөйли, дип әйттем бит мин сиңа, – диде шунда Еһошафатка Исраил патшасы.

18Әмма Михая сүзен дәвам итте:

– Шулай итеп, Раббы әйткәннәрне тыңлап бетер. Мин Үз тәхетендә утыручы Раббыны күрдем, Аның уң һәм сул ягында бөтен күк гаскәре басып тора иде+. 19Раббы алардан: «Сезнең кайсыгыз Исраил патшасы Ахабны Рамот-Гилыгадка барырга күндерә һәм шунда аның һәлакәтен оештыра ала?» – дип сорады. Күк гаскәрендәгеләр төрлечә тәкъдим итеп карадылар. 20Шунда бер рух, алга чыгып, Раббы каршына килде дә: «Мин күндерә алам», – диде. «Ничек итеп?» – дип сорады аңардан Раббы. 21«Мин барам да аның пәйгамбәрләре теленә ялган сүз салучы бер рухка әйләнәм», – диде теге рух. Раббы аңа: «Син аны күндерерсең һәм бу эшне башкарып чыгарсың. Бар, шулай эшлә», – диде. 22Шулай итеп, Раббы әлеге ялганчы рухның сүзләрен шушындагы пәйгамбәрләреңнең теленә салды; Раббы сине һәлакәткә дучар итте, – диде Михая.

23Кенагана углы Сәдыкыйя шулчак, Михая янына килеп:

– Раббы Рухы сиңа сөйләр өчен миннән нинди юл белән китте икән?! – диде дә аның яңагына сугып җибәрде.

24Михая аңа:

– Син моны эчке бүлмәңә кереп качкан көнеңдә күрерсең, – дип җавап бирде+.

25Исраил патшасы шунда:

– Михаяне шәһәр башлыгы Амон белән патша углы Йоаш кулына илтеп тапшырыгыз. 26Патша шулай дип әйтте, диегез: «Мин исән-имин сугыштан әйләнеп кайтканчыга кадәр, аны зинданга ябып куегыз, ипи белән судан башка бер әйбер дә бирмәгез», – дип боерды+.

27Шунда Михая аңа:

– Әгәр сугыштан исән-имин әйләнеп кайта калсаң, димәк, Раббы минем аша сөйләмәгән булыр, – диде һәм: – Җәмәгать, ошбу сүзләремне һәммәгез ишетеп калыгыз! – дип өстәде+.

Ахабның үлеме

28Шуннан Исраил патшасы Ахаб белән Яһүдә патшасы Еһошафат Рамот-Гилыгадка юнәлделәр. 29Еһошафатка Исраил патшасы:

– Сугышка мин өс-башымны алыштырып керәм, син исә патша киеменнән бар, – диде.

Исраил патшасы өстен алыштырды да сугыш кырына кереп китте.

30Арам патшасы үзенең сугыш арбалары башлыкларына:

– Гади сугышчы белән дә, гаскәрбашы белән дә алышып тормагыз, бары Исраил патшасы белән генә сугышыгыз, – дип әйтеп куйган була.

31Сугыш арбаларының башлыклары, Еһошафатны күреп:

– Бу – Исраил патшасыдыр, – дип, алышырга чамалап, аңа таба борылдылар.

Еһошафат кычкырырга тотынды, һәм Раббы аңа ярдәмгә килде. Аллаһы аны саклап калды: 32арба башлыклары аның Исраил патшасы булмавын күрделәр дә читкә борылып киттеләр.

33Шулай булды ки, бер сугышчы төбәп тормыйча гына җәясен киереп атты да, ук Исраил патшасы өстендәге көбә киемнең җөй турысыннан үтеп керде.

– Кире борыл, сугыш кырыннан алып чык мине, мин яраландым, – диде патша үзенең арбачысына+.

34Әмма көчле сугыш көнозын дәвам итте, шунлыктан Исраил патшасы кич җиткәнче арамиләр каршында арбада басып торырга мәҗбүр булды; кояш баеганда, патша җан бирде.

19

19^1Яһүдә патшасы Еһошафат исән-имин үз сараена Иерусалимгә әйләнеп кайткач, 2аның янына гаиптән хәбәр бирүче Ханани углы Еһү килеп:

– Явыз бәндәгә ярдәм кулы сузып, Раббыны күрәлмаучыларны яратырга кирәк идеме сиңа?! Шуның өчен сиңа Раббының ачуы чыкты+. 3Алай да, синең яхшы сыйфат-гамәлләрең дә юк түгел, чөнки син җирне алиһә Аширә хөрмәтенә куелган баганалардан арындырдың һәм, йөрәгеңне Аллаһыга баглап, Аның йөз нурын эзләдең+.

Еһошафатның хөкемчеләре

4Еһошафат шулай Иерусалимдә гомер итә бирде. Әледән-әле ул, Беер-Шебадан алып таулы Эфраим төбәгенә кадәр яшәгән үз халкы янына сәфәрләр кылып, аларны ата-бабаларының Алласы, Раббы юлына күндереп йөрде. 5Яһүдә җирендәге бөтен ныгытылган калаларда хөкемчеләр билгеләп, аларга ул:+

6– Һәр эшегездә игътибарлы булыгыз, чөнки сез адәм хөкемен түгел, Раббы хөкемен чыгарасыз; сез хөкем иткәндә, Ул сезнең яндадыр+. 7Шуңа күрә Раббыдан куркып, Аны хөрмәт итегез: карап-уйлап эш итегез, чөнки Раббы Аллабызга ни ялган, ни гаделсезлек белән берьяклылык, ни ришвәтчелек хас түгелдер+.

8Иерусалим каласында да Еһошафат левиләрдән, руханилардан һәм Исраилнең гаилә башлыкларыннан кайберәүләрне Раббы канунына нигезләнеп хөкем чыгарырга һәм дәгъваларны хәл итәргә билгеләде. Алар барысы да Иерусалимдә яшәделәр[*]+. 9Патша аларга мондый боерык бирде:

– Раббыдан куркып, Аны хөрмәт иткән хәлдә, тугры күңел белән һәм бөтен йөрәгегезне биреп эш итегез:+
10үз шәһәрендә көн күрүче кардәшләрегез нинди генә дәгъва белән мөрәҗәгать итмәсен: үтерешме ул яисә канун, боерык, кагыйдә, карар үтәүгә кагыламы, Раббы алдында гаепле булмасыннар өчен, сез аларны кисәтегез, шул чагында сезгә һәм кардәшләрегезгә Аның ачуы чыкмас; шулай эш иткәндә гаепсез булырсыз+. 11Баш рухани Амария – Раббыга хезмәт итү эшләрендә, ә Яһүдә ыругының башлыгы Исмәгыйль углы Зәбәдия патшага кагылышлы эшләрдә сезнең назыйрыгыз булыр; левиләр исә сездә идарә эшен башкарыр. Кыю эш итегез, һәм Раббы игелек кылучының юлдашы булыр.

20

Раббының Еһошафатка сугышта ярдәм итүе

20^1Күпмедер вакытлар үткәч, мәабиләр һәм аммониләр, алар белән бергә Мыгуним иленнән кайберәүләр Еһошафатка каршы яуга күтәрелделәр. 2Еһошафат хозурына хәбәрчеләр килеп:

– Диңгез аръягыннан, Арам[*] иленнән, сиңа каршы исәпсез-хисапсыз дошман чирүе килә, хәзерге вакытта алар Хасесон-Тамарда (Эн-Гедидә), – диделәр+.

3Бу хәбәрдән куркып калган Еһошафат Раббыга мөрәҗәгать итәргә ниятләде һәм бөтен Яһүдә җирендә ураза игълан итте+. 4Яһүдиләр, Раббыдан ярдәм сорарга дип, бөтенесе бергә җыелдылар; Раббыга мөрәҗәгать итәр өчен, алар Яһүдәнең барлык калаларыннан килделәр.

5Еһошафат, Раббы йортының яңа ишегалдына җыелган яһүдиләр һәм Иерусалим халкы каршына чыгып басып, 6болай дип сүз башлады:

– И-и Раббы, ата-бабаларыбызның Алласы! Син – күктәге Аллаһы! Син бар халыкларның патшалыклары өстеннән хакимлек итәсең, һәм Синең кулда көч-куәттер, Сиңа һичкем каршы тора алмый!+
7И-и Аллабыз, Син, шушы җирдә көн күрүче халыкларны Үзеңнең Исраил халкы күз алдыннан куып җибәреп, әлеге җирне мәңгегә Үзеңнең дустың Ибраһим токымына бирдең түгелме?!+
8Алар, шушында төпләнеп, Синең исемеңә багышланган Изге йорт салдылар һәм әйттеләр: 9«Әгәр безнең өскә бәла-каза килә калса (җәзалаучы кылыч, үләт зәхмәте яки кытлыкмы ул), без Синең исемең сакланган шушы йорт каршына, Синең хозурыңа килеп басып, үзебез тарыган бәла хакында Сиңа ялварсак, Син безне ишетерсең һәм ярдәм кулыңны сузарсың»+. 10-11Менә хәзер аммониләр һәм мәабиләр, шулай ук Сәгыйрь тавында яшәүчеләр Син милек итеп биргән җирдән безне куып чыгарырга дип килделәр. Исраил халкы Мисыр җиреннән чыккан чакта, Син исраилиләргә аларның җирләрен урап узарга боерган идең, шуңа күрә исраилиләр, әйләнеп үтеп, аларны һәлакәткә дучар итмәде. Инде менә рәхмәтләре шулдыр, күрәсең+. 12И-и Аллабыз! Син шуларга хөкемеңне чыгармассың микәнни?! Чөнки өстебезгә ябырылган шушы күп санлы чирүгә каршы торырдай көч юк бездә, ни кылырга да чарасыздыр без, күзләребез бары Сиңа төбәлгән!+

13Яһүдәнең барлык ирләре шунда Раббы каршында үзләренең хатыннары, сабыйлары һәм бала-чагалары белән басып тордылар. 14Шулчакны Зәкәрия углы Яхәзиелгә Раббы Рухы иңде, (Зәкәрия Бенаяһ углы булып, Бенаяһ – Егыилдән, Егыил – Леви ыругыннан булган Маттаниядән дөньяга килде. Боларның нәселбашы Асаф иде.)+
15һәм Яхәзиел болай диде:

– Яһүдә вә Иерусалим халкы, Еһошафат патша, тыңлагыз әле мине! Раббы сезгә менә нәрсә ди: өстегезгә килгән күп санлы чирүдән курыкмагыз һәм калтырап төшмәгез, чөнки бу сугыш сезнеке түгел, ә бәлки Аллаһыныкыдыр. 16Иртәгә сез дошманга каршы чыгарсыз; алар Ситс үткеленнән узарлар; сез аларны үзәннең аргы башында, Яруһел чүле каршында очратырсыз. 17Бу юлы сезгә сугышырга туры килмәс, басыгыз да Раббының сезне ничек коткарганын карап торыгыз. Яһүдә вә Иерусалим халкы, курыкмагыз һәм калтырап төшмәгез! Иртәгә аларга каршы чыгыгыз, Раббы сезнең юлдашыгыз булыр+.

18Еһошафат җиргә кадәр башын иде, шулай ук бөтен яһүдиләр һәм Иерусалим халкы да, Раббы алдында җиргә капланып, Аңа сәҗдә кылды. 19Коһат һәм Корах нәселеннән булган кайбер левиләр, торып, көчле тавыш белән Исраилнең Раббы Алласына мактау яудырырга керештеләр+.

20Иртәгесен алар, таң белән кузгалып, Тыкуа чүленә таба юнәлделәр; шунда Еһошафат, халык каршында тукталып, болай диде:

– Яһүдиләр һәм Иерусалим халкы, тыңлагыз мине! Раббы Аллагызга ышаныгыз, шул чагында нык булырсыз; Аның пәйгамбәрләренә ышаныгыз һәм җиңүгә ирешерсез!+

21Шуннан ул, халык белән киңәшләшкәннән соң, кораллы сугышчылар алдыннан барып, Раббының күркәм изгелегенә дан җырлар, «Раббыга рәхмәтләр яудырыгыз, чөнки Аның мәрхәмәте мәңгелек» дип тәкрарлар өчен, җырчылар билгеләде+.

22Алар шулай кычкырып-кычкырып мактый башлауга, Яһүдәгә яу белән килгән аммониләр, мәабиләр һәм Сәгыйрь тавында яшәүчеләргә Раббы ябырылып, тегеләр кырылып беттеләр: 23аммониләр белән мәабиләр Сәгыйрь тавы халкына ташландылар, аларны тар-мар иткәннән соң, бер-берсен үтерергә тотындылар+. 24Яһүдә халкы чүлдәге калку урынга килеп җитеп дошман чирүенә күз салып бакса – әйләнә-тирәдә мәетләр генә аунап ята, бер генә исән кеше дә калмаган. 25Шуннан Еһошафат һәм аның халкы табыш җыярга килде һәм биредә исәпсез-хисапсыз күләмдә мал-мөлкәт, кием-салым вә зиннәтле әйберләргә тап булды. Алар күтәрә алганчы байлык җыйдылар. Биредәге мал-мөлкәт шулкадәр күп иде ки, алар аны өч көн буе ташыдылар!

26Дүртенче көнне алар, Раббыга мактау-шөкерләр яудыру өчен, Берәкә[*] үзәненә җыелдылар. Менә ни өчен әлеге үзән бүгенге көндә дә Берәкә үзәне дип атала. 27Шуннан соң бөтен яһүдиләр һәм иерусалимлеләр Еһошафат җитәкчелегендә күтәренке күңел белән Иерусалимгә кайттылар, чөнки Раббы аларга, дошманнарын җиңеп, зур шатлык бүләк иткән иде. 28Алар, Иерусалимгә кайтып җитеп, арфа, гөслә һәм быргыларда уйный-уйный Раббы йортына юнәлделәр. 29Исраилнең дошманнарына каршы Раббы Үзе сугышка чыкканны ишетеп, җир йөзендәге бөтен патшалыкларга Аллаһыдан курку иңде+. 30Шулай итеп, Еһошафатның патшалыгында иминлек урнашты, чөнки Алласы аңа һәр яктан тынычлык бирде+.

Еһошафатның башка гамәлләре

31•Шулай итеп, Еһошафат Яһүдәдә патшалык итүендә булды. Тәхеткә утырганда, утыз биш яшендә булып, егерме биш ел дәвамында ул Иерусалимдә патша булып торды. Аның әнкәсе Азуба – Шилхи кызы иде. 32Еһошафат, үзенең атасы Аса юлыннан тайпылмыйча йөреп, Раббы күзенә ятышлы күренгән гамәлләр кылды. 33Ләкин калкулыклардагы гыйбадәт кылу урыннары җимерелмәгән һәм халык үзенең йөрәген ата-бабаларының Алласына багламаган иде.

34Еһошафат патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, беренчесеннән алып соңгысына кадәр, Ханани углы Еһү язмаларында бәян ителеп Исраил патшаларының китабында теркәлгән+.

35-36Соңга табарак Яһүдә патшасы Еһошафат яман эшләргә хирыс булган Исраил патшасы Ахазея белән аралаша башлады: алар Таршишка йөри торган кораблар төзергә сүз куештылар. Эсион-Гебердә кораблар төзелеп беткәч, 37Марешада яшәүче Додава углы Элигызыр, Еһошафат хакында пәйгамбәрлек кылып:

– Ахазея белән аралаша башлаган өчен, Раббы синең эшеңне тар-мар китерәчәк, – диде.

Кораблар шулай һәлакәткә юлыгып җимерелде һәм Таршишка бара алмады.

21

Яһүдә патшасы Яһорам

21^1Еһошафат, дөнья куеп, Давыт шәһәрендә ата-бабалары янында гүргә иңдерелде. Аның урынына тәхеткә углы Яһорам килде. 2Аның Азария, Ехиел, Зәкәрия, Азарияһу, Микәил вә Шефатия атлы ир туганнары барысы да Яһүдә[*] патшасы Еһошафат угыллары иде. 3Аталары аларга Яһүдә җирендәге ныгытылган калалар белән бергә алтын-көмеш, шулай ук зиннәтле-затлы әйберләр бүләк итте; патшалыкны исә Яһорамга тапшырды, чөнки ул беренче бала иде.

4•Яһорам, атасыннан патшалыкны кабул итеп, көчәеп-ныгып киткәннән соң, үзенең бөтен ир туганнарын, шулай ук Исраилнең кайбер түрәләрен дә кылычтан уздырды. 5Тәхеткә утырганда, Яһорамга утыз ике яшь булып, Иерусалимдә ул сигез ел дәвамында патшалык итте. 6Ахаб кызы аның хатыны булганлыктан, ул, Ахаб йорты кылган гамәлләрне кабатлап, Исраил патшалары юлыннан йөреп, Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылды+. 7Әмма Давыт белән төзегән килешү хакына Раббы Давыт йортын һәлак итәргә теләмәде, чөнки Ул аңа һәм аның нәселенә патша тәхетен мәңгелеккә вәгъдә иткән иде+.

8Яһорам идарә иткән чорда, Эдом, Яһүдәгә каршы баш күтәреп, үзенә патша сайлап куйды+. 9Шул сәбәпле Яһорам үзенең гаскәр башлыклары вә бөтен сугыш арбалары белән бергә шул тарафка юнәлде. Эдомиләр Яһорамны чолгап алдылар, әмма төнлә ул һөҗүм итеп камалышны өзде. 10Шул рәвешле, Эдом Яһүдә хакимлегеннән котылды, һәм бу хәл бүгенге көндә дә саклана.

Яһорам үзенең ата-бабалары Раббы Алласыннан йөз чөергән өчен, шул вакытларда Либна да баш күтәрде. 11Яһорам шулай ук Яһүдәдәге калкулыкларда гыйбадәт кылу урыннары булдырды, Иерусалим халкын чит илаһларга табынырга өндәп, Яһүдәне туры юлдан яздырды.

12Беркөн аңа Ильяс пәйгамбәрдән хат килеп төште, анда болай дип язылган иде:

Ерак бабаң Давытның Алласы, Раббы, менә нәрсә ди: атаң Еһошафат һәм Яһүдә патшасы Аса юлыннан йөрмичә,+
13Исраил патшаларына ияреп китеп, син Яһүдәне вә Иерусалим халкын илаһларга табынырга өндәдең – Ахаб йорты кылган гамәлләрне кабатладың; өстәвенә синнән яхшырак булган ир туганнарыңны – атаң гаиләсен юк иттең+. 14Менә шуның өчен Раббы синең халкыңны, угылларыңны, хатыннарыңны, бөтен мал-мөлкәтеңне зур казага салыр. 15Үзең исә, каты авыруга дучар булып, эч хастасыннан җәфаланырсың. Авыруың көннән-көн аза барып, синең эчке әгъзаларың эчеңнән коелып бетәр.

16Раббы пелештиләрнең һәм хәбәшиләр белән чиктәш яшәгән гарәпләрнең рухын Яһорамга каршы ярсытып,+
17алар Яһүдәгә каршы яуга күтәрелделәр һәм, җирләрен басып алып, патша сараендагы бөтен мал-мөлкәтне, патшаның угылларын вә хатыннарын кулга төшерделәр; патшаның кече углы Яһүәхәздән[*] бүтән балалары калмады.

18Шушы хәлләрдән соң Раббы Яһорамга төзәлмәслек эч хастасы җибәрде. 19Тора-бара, ике еллап вакыт узгач, аның авыруы азганнан-аза барып, эчке әгъзалары эченнән коела башлады, һәм ул каты газаплардан соң дөнья куйды. Вафат булган патшалар хөрмәтенә, гадәттә, учак яндыралар иде, әмма Яһорамга багышлап халкы учак кабызмады+.

20Тәхеткә утырганда, аңа утыз ике яшь булып, Иерусалимдә ул сигез ел дәвамында патшалык итте. Яһорамның вафатыннан соң егълау матәме уздырылмады. Аны Давыт шәһәрендә дәфен кылдылар, тик патшалар төрбәсенә куймадылар.

22

Яһүдә патшасы Ахазея

22^1•Гарәпләр белән берлектә яһүдиләр станына һөҗүм иткән юлбасарлар Яһорам патшаның өлкән угылларын кырып бетерү сәбәпле, Иерусалим халкы Яһорам урынына аның кече углы Ахазеяне куйды. Шул рәвешле, Яһүдә тәхетенә Яһорам углы Ахазея килде. 2Патшалык итә башлаганда, Ахазеягә егерме ике[*] яшь булып, Иерусалимдә ул бер ел дәвамында патша булып торды. Аның әнкәсе Аталия – Омри оныгы иде+. 3Ахазея Ахаб йорты юлыннан йөрде, чөнки явыз эшләргә аны әнкәсе этәрә иде; 4ул, Ахаб йорты сыман, Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылды, чөнки атасының вафатыннан соң аның киңәшчеләре Ахаб йортыннан булып, шулар аны һәлакәткә дучар итте+.

5Ахазея, аларның киңәшен тотып, Исраилнең патшасы Ахаб углы Йорам белән берлектә Рамот-Гилыгад тарафына – Арам патшасы Хазаилгә каршы яуга кузгалды. Сугыш барышында арамиләр Йорамны җәрәхәтләде,+
6һәм ул, Рамаһ каласында Арам патшасы Хазаилгә каршы сугышканда алган яраларын дәвалар өчен, Изрегылга әйләнеп кайтты. Яһүдә патшасы Яһорам углы Ахазея исә, сырхаулап яткан Ахаб углы Йорамның хәлен белешергә дип, Изрегылга килде.

7Аллаһы ихтыяры буенча Ахазея, Йорам янына килеп, шунда әҗәлен табарга тиеш була. Йорам янына килеп җиткәч, алар, Ахазея белән икесе бергә, Нимши углы Еһүне каршы алырга чыктылар. Раббы әлеге Еһүне шулай Ахаб йортын корытыр өчен сайлап алган иде. 8Ахаб гаиләсен хөкемгә тарткан чакта, Еһү, Яһүдә түрәләренә һәм Ахазеягә хезмәт иткән бертуган кардәшләренең угылларына тап булып, аларның да җаннарын кыйды+. 9Аннары ул Ахазеяне эзләргә тотынды; Ахазеяне, Самареядә яшеренеп яткан җиреннән табып алып, Еһү каршына китерделәр һәм җанын кыйдылар. Аннары: «Ахазея – бөтен йөрәге белән Раббыны эзләгән Еһошафатның углыдыр», – дип, аны дәфен кылдылар. Шул рәвешле, Ахазея гаиләсендә патша булып торырдай кеше калмады+.

Яһүдә патшабикәсе Аталиянең тәхеткә утыруы

10•Ахазеянең әнкәсе Аталия, углының үлүен белгәннән соң, Яһүдә патшасының бөтен нәсел-нәсәбен кырып бетерде+. 11Әмма Яһорам патшаның Яһошабгат[*] исемле кызы, үлемгә дучар ителгән патша угыллары арасыннан Ахазеянең Йоаш исемле углын урлап, аны сөт анасы белән бергә йокы бүлмәсенә качырды; шул рәвешле, Яһорам патшаның кызы – рухани Еһояданың хатыны, Ахазеянең кыз туганы Яһошабгат – Йоашны Аталия күзеннән яшерде, һәм бала исән калды. 12Илдә Аталия патшалык иткән чорда, Йоаш алты ел дәвамында якыннары белән бергә Аллаһы йортында качып яшәде.

23

23^1Аталия җиденче елын патшалык иткәндә, Еһояда, тәвәккәлләп, йөзбашлары Ерухам углы Азария, Еһоханан углы Исмәгыйль, Обид углы Азария, Адая углы Магасея һәм Зихри углы Элишафат белән килешү төзеде дә, 2алар, Яһүдә җирен йөреп чыгып, барлык шәһәрләрдән левиләрне һәм Исраилнең гаилә башларын җыеп Иерусалимгә килделәр. 3Җыелып килгән шушы халыкка Еһояда:

– Менә бу – патша углыдыр! Давыт нәселенә Раббы вәгъдә иткәнчә, тәхеттә ул утырырга тиеш, – дип белдерде, һәм бөтен җәмәгать шунда Аллаһы йортында патша белән килешү төзеде. –+
4Сез менә нәрсә эшләгез, – дип сүзен дәвам итте Еһояда, – шимбә көнне хезмәткә керешкән рухани вә левиләрнең өчтән бер өлеше ишек төбендә сакта торсын,+
5икенче бер өлеше – патша сараенда, тагын бер өлеше исә Нигез капкасы төбендә булсын; ә бар халык Раббы йортының ишегалларына җыелсын. 6Хезмәттәге рухани вә левиләрдән башка берәү дә Раббы йортына кермәсен. Алар пакьләнү йоласын узган, шуңа күрә аларга керергә ярый. Калган бар халык Раббы йөкләгән вазифаны башкарсын. 7Левиләр, кулларына корал тотып, патшаны бөтен яктан урап алсыннар. Кем дә булса Аллаһы йортына керергә омтылса, җанын кыегыз. Патша кайда гына барса да, янәшәсендә булыгыз.

8Левиләр һәм яһүдиләрнең бөтенесе рухани Еһояда кушканча эшләде. Алар, җитәкче буларак, билгеләнгән шимбә көнне хезмәткә керешкән һәм шул көнне хезмәтен тәмамлаган һәркемне үз янына туплады, чөнки рухани Еһояда аларның берсен дә кайтарып җибәрмәде. 9Рухани Еһояда Давыт патшаның Аллаһы йортында сакланган сөңгеләрен, кечкенә һәм зур калканнарын йөзбашларына таратты. 10Кулларына корал тоткан кешеләрен ул, патшаны саклар өчен, Аллаһы йортының көн ягыннан төн ягына кадәр, мәзбәх һәм Йорт тирәли куеп чыкты. 11Шуннан Еһояда һәм аның угыллары патша углын алып килделәр, аның башына таҗ кигезеп, кулына Канун китабы тоттырдылар; башына май коеп патша дип игълан иткәннән соң, «Яшәсен патша!», – дип кычкырдылар+.

12Аталия, йөгерешкән һәм патшаны сәламләгән халыкның шаулашуын ишетеп, алар янына Раббы йортына килсә, 13ишек төбендә, терәк баганасы янында, патша басып тора. Аны йөзбашлары һәм быргычылар әйләндереп алган; ил-йорт күңел ача, быргы тавышлары яңгырый, уен кораллары тоткан җырчылар мәдхия җырлый. Аталия шунда, өстендәге киемнәрен ертып:

– Хыянәт, хыянәт! – дип кычкырырга тотынды+.

14– Алып чыгыгыз аны биредән; артыннан иярүче булса, кылычтан уздырыгыз, – дип боерды шунда рухани Еһояда гаскәр белән идарә итүче йөзбашларына, чөнки Аталияне Раббы йортында үтерүләрен теләмәде.

15Аталияне тотып алдылар да, патша сараеның Атлар капкасы янына алып килеп, җанын кыйдылар+.

16Еһояда исә үзенең, халыкның һәм патшаның Раббы халкы булуы турында килешү төзеде. 17Шуннан соң бар халык, Багал йортына юнәлеп, аны җимерде, андагы мәзбәхләрне, сыннарны ватып бетерде һәм шунда, мәзбәхләр алдында, Багал каһине Маттанны үтерде+.

18Аннары Еһояда, Давытның Раббы йорты турындагы күрсәтмәләрен үтәп, левиләрдән Раббы йорты өчен җаваплы руханилар билгеләде. Алар, Муса канунында язылганча, Раббыга тулаем яндыру корбаны китерергә һәм, Давыт кушканча, әлеге йоланы шатланып-сөенеп, җырлар җырлап башкарырга тиеш иделәр+. 19Нәрсәдән дә булса нәҗесләнгән кеше Раббы йортына кермәсен өчен, Еһояда капка төбенә сакчылар куйдырды+. 20Шуннан ул, йөзбашларын, түрәләрне, халык башлыклырын һәм илнең бар халкын ияртеп, патшаны Раббы йортыннан озата чыкты; алар, Югары капка аша үтеп, патша сараена уздылар һәм патшаны тәхеткә утырттылар. 21Ил-йорт рәхәтләнеп күңел ачты. Аталияне кылычтан уздырганнан соң, шәһәр тынычланып калды.

24

Яһүдә патшасы Йоаш

24^1•Тәхеткә утырганда, Йоашка җиде яшь булып, Иерусалимдә ул кырык ел дәвамында идарә итте. Аның әнкәсе Сибья тумышы белән Беер-Шебадан иде. 2Рухани Еһояда исән чакта, Йоаш гомер бакый Раббы күзенә ятышлы күренгән гамәлләр генә кылды. 3Еһояда аңа ике хатын сайлап бирде, һәм аның әлеге хатыннардан угыллары вә кызлары туды.

4Соңрак Йоашның күңеленә Раббы йортын яңартырга дигән уй керде. 5Ул, рухани вә левиләрне җыеп алып:

– Яһүдә шәһәрләрен йөреп чыгып, Аллагызның йортын торгызу өчен, бөтен исраилиләрдән һәр елны түләнә торган көмешне җыеп алыгыз һәм бу эшне озакка сузмагыз, – диде.

Әмма левиләр ашыкмады.

6Шуннан патша, баш рухани Еһояданы чакырып алып:

– Ни өчен син левиләрдән Яһүдә вә Иерусалимнән салым җыеп алып кайтуларын таләп итмисең? Шаһитлык чатыры хаҗәтләренә исраф ителгән бу салымны Раббы колы Муса вә Исраил җәмәгате билгеләгән булган, – диде+. 7(Явыз Аталиянең угыллары, Аллаһы йортын талап бетереп, андагы бөтен изге әйберне илаһлары Багалга табыну өчен кулланганнар иде.)

8Патша боерыгы буенча бер тартма ясатып, аны Раббы йортына керә торган ишек янына, тышкы якка куйдылар. 9Аннары бөтен Яһүдә җирендә һәм Иерусалимдә, Аллаһы колы Муса чүлдә чакта исраилиләр өчен билгеләгән салымны Раббыга китерегез, дип игълан иттеләр. 10Бөтен түрәләр дә, гади халык та шатлана-шатлана көмешләрен алып килеп тартма тулганчы сала бирделәр+. 11Левиләр тартманы патша түрәләренә алып килеп, тегеләр тартмадагы көмешнең күплеген күргәч, патшаның кәтибе һәм баш руханиның идарәчесе, килеп, тартманы бушаталар һәм аны кабат үз урынына куялар иде. Көннең-көнендә шулай итә торгач, байтак көмеш җыелды.

12Әлеге көмешне патша һәм Еһояда Раббы йортын төзекләндерүчеләргә тапшыралар иде дә, алар шул акчага, Раббы йортын тергезү-яңарту өчен, таш кисүчеләр, балта осталары, шулай ук тимерчеләр, бакырчылар яллый иде. 13Эшчеләр шулай эшли бирделәр, һәм аларның хезмәте белән йортны төзекләндерү төгәлләнде; алар, Аллаһы йортын әүвәлге хәленә китереп, аны ныгыттылар. 14Төзелеш тәмам төгәлләнгәннән соң, көмешнең калган өлешен патша белән Еһоядага тапшырдылар. Әлеге көмештән Раббы йортында хезмәт алып барганда һәм тулаем яндыру корбаны китергәндә кирәк булган савытларны ясадылар, шулай ук алтын вә көмештән башка савыт-сабаны эшләделәр. Еһояда үзе исән чакта, Раббы йортында тулаем яндыру корбаны китерелми калмады.

15Еһояда шактый олыгаеп, өлкән яшькә җитеп йөз утыз яшендә дөнья куйды. 16Аллаһы өчен, Аның йорты өчен Исраилдә игелекле эшләр башкарган Еһояданы Давыт шәһәрендә патшалар янында дәфен кылдылар.

17•Әмма Еһояда үлгәннән соң, Яһүдә түрәләре баш иеп патша хозурына килделәр; һәм патша алар сүзенә колак сала башлады. 18Алар, ата-бабаларының Раббы Алласы йортын кире кагып, алиһә Аширә хөрмәтенә куелган баганаларга, пот-сыннарга табына торган булып киттеләр; аларның шушы гаепләре өчен, Яһүдәгә һәм Иерусалимгә Аллаһының ачуы чыкты+. 19Халыкны кабат Үзенә таба бормакчы булып, Раббы алар янына Үзенең пәйгамбәрләрен җибәрде, тик халык пәйгамбәрләрнең үгетләвенә колак салмады+.

20Шуннан Еһояда углы рухани Зәкәрияне Аллаһы Рухы сарып алды, һәм Зәкәрия, халык каршына басып:

– Аллаһы болай дип әйтә: ни өчен сез Раббы боерыкларын бозасыз? Болай булса, уңышка ирешмәссез; Раббыдан йөз чөергәнгә, Ул да сездән йөз чөерер, – диде+.

21Әмма аңа каршы фетнә оештырылды, һәм патша әмере нигезендә аны Раббы йортының ишегалдында таш атып үтерделәр+. 22Йоаш патша шулай Зәкәрия атасы Еһояданың аңа кылган игелекле эшләрен онытты – аның углының гомерен кисте. Җан бирер алдыннан Зәкәрия:

– Гамәлләреңне күреп, Раббы сиңа җәзасын бирсен, – диде+.

23Шулай булды ки, ел ахырында Арам гаскәрләре Йоашка каршы яуга күтәрелде һәм, Яһүдә белән Иерусалимне басып алып, халыкның бөтен җитәкчеләрен кырып бетерде; талап алган бөтен табышны исә Дәмәшкъ патшасына озатты. 24Ата-бабаларының Раббы Алласыннан йөз чөергән өчен, яһүдиләрнең күп санлы гаскәрен Раббы арамиләрнең аз санлы гаскәре кулына тапшырды. Шушы рәвешле Йоаш тиешле җәзасын алды+. 25Рухани Еһояда углының җанын кыйган өчен, арамиләр киткән вакытта авыр яраланып калган Йоаштан хезмәтчеләре кан үче алдылар – аңа каршы фетнә оештырып, ятагында үтереп чыктылар. Йоашны Давыт шәһәрендә дәфен кылдылар, тик патшалар төрбәсенә куймадылар. 26Аңарга каршы фетнәне Забад[*] (аның әнкәсе аммони Шимгат иде) һәм Яһозабад (аның әнкәсе мәаби Шимрит[*] иде) оештырды.

27Йоашның угыллары, Аллаһы йортын төзекләндерү турындагы мәгълүматлар, Йоашка каршы әйтелгән күп санлы пәйгамбәрлек сүзләре Патшалар китабына бирелгән шәрехләрдә бәян ителгән. Йоаш урынына патшалыкка углы Амасия килде.

25

Яһүдә патшасы Амасия

25^1•Тәхеткә утырганда, Амасиягә егерме биш яшь булып, Иерусалимдә ул егерме тугыз ел дәвамында идарә итте. Аның әнкәсе Яһогаддан тумышы белән Иерусалим кызы иде. 2Амасия Раббы күзенә ятышлы күренгән гамәлләр кылды, әмма аның гамәлләре ихлас күңелдән эшләнмәде.

3Хакимлекне ул ныклап үз кулына алгач, атасы Йоаш патшаны үтергән хезмәтчеләрнең җаннарын кыйды+. 4Әмма аларның балаларына кул күтәрмәде, чөнки Муса китабындагы Канунда Раббы болай ди: «Бала гаебе өчен атаның җаны кыелмас, ата гаебе өчен дә баланың җаны кыелмас; һәрбер адәм үзенең гөнаһы өчен үлем җәзасына тартылсын»+.

5Амасия, бөтен яһүдиләрне җыеп алып, аларны гаиләләре буенча бүлеп чыкты һәм һәрбер төркем өстеннән меңбашлары, йөзбашлары билгеләде; әлеге башлыклар бөтен яһүдиләр вә беньяминнәр өчен җаваплы иде. Ул, яше егермедән узган ир-егетләрнең санын исәпкә алганнан соң, сугышка әзер, сөңге вә калкан белән коралланган өч йөз мең гаскәри барлыгын ачыклады+. 6Болардан тыш Амасия, йөз талант көмеш түләп, йөз мең батыр-кыю Исраил сугышчысын яллады.

7Әмма аның янына Аллаһы кешесе килеп:

– Патша! Исраил гаскәре синең белән сугышка бармасын, чөнки Раббы исраилиләр, шушы Эфраим угыллары белән түгелдер. 8Әгәр син, сугышка барып, каһарманнарча көрәшсәң дә, Аллаһы сине дошманның аяк астына салыр, чөнки Аллаһы Үзенең кодрәте белән ярдәм дә итә, аударып ега да ала.

9Шуннан Амасия Аллаһы кешесеннән:

– Исраил гаскәренә биргән йөз талант көмеш белән нишләргә соң? – дип сорады.

Аллаһы кешесе аңа:

– Раббы сиңа аннан да күбрәк бирә ала, – дип җаваплады.

10Амасия Эфраим җиреннән килгән гаскәрләрне аерып алып өйләренә кайтарып җибәрде. Исраил сугышчыларының Яһүдәгә бик каты ачулары чыкты, һәм алар, ярсулары тәмам ташып, өйләренә таралышты.

11Амасия исә, батырлыгын җыеп, үзенең халкын Тоз үзәненә яуга алып китте һәм ун мең Сәгыйрь сугышчысын үтерде+. 12Тагын ун мең кешесен яһүдиләр тереләй әсир алдылар; әлеге әсирләрне алар кыя өстенә куып менгерделәр дә түбән төртеп төшерделәр, һәм барысы шунда әҗәлен тапты+. 13Амасия үзе белән сугышка алып бармаган, өйләренә кире кайтарып җибәргән гаскәр исә Самареядән башлап Бәйт-Хорунга кадәр Яһүдә калаларын талады: алар анда өч мең кешенең җанын кыйдылар, байтак мал-мөлкәт кулга төшерделәр.

14Эдомиләрне җиңеп сугыштан әйләнеп кайтканнан соң, Амасия Сәгыйрь халкының үзе белән алып кайткан пот-сыннарына табына, аларга корбан китерә башлады+. 15Раббының Амасиягә бик нык ачуы чыкты, һәм Ул аның янына Үзенең пәйгамбәрен җибәрде. Пәйгамбәр аңарга:

– Ни өчен син ул халыкның илаһларына мөрәҗәгать итәсең? Әлеге илаһлар үзенең халкын синең кулдан саклап кала алмады түгелме? – диде.

16Пәйгамбәрнең сүзләренә патша болай дип җаваплады:

– Сине патша киңәшчесе итеп куйдылармы әллә?! Үләсең килмәсә, яп авызыңны!

Пәйгамбәр аңа:

– Шушы эшең һәм минем киңәшкә колак салмаган өчен, Аллаһы синең җаныңны кыярга хәл кылуы миңа төгәл мәгълүмдер, – дип җавап кайтарды да тынып калды.

17Яһүдә патшасы Амасия киңәш-табыш итте дә Исраил патшасына – Еһүдән туган Яһүәхәз углы Яһоашка:

– Чык әйдә, йөзгә-йөз килеп сугышыйк, – дип, илчеләрен җибәрде.

18Әмма Исраил патшасы Яһоаш Яһүдә патшасы Амасиягә болай дип җавап кайтарды:

– Ливанда үсеп утырган күгән агачы Ливандагы эрбет агачына «Кызыңны минем углыма хатынлыкка бир әле» дигән хәбәр җибәргән, ди. Әмма бер кыргый Ливан җанвары, килеп, әлеге күгән агачын таптап бетергән, ди+. 19«Эдомиләрне тар-мар китердем», – дип, син чамасыз масаеп киттең. Өеңдә генә утыр! Нигә үз башыңа бәла эзлисең?! Югыйсә үзең дә, синең белән бергә Яһүдә дә бетәр.

20Әмма Амасия аның сүзенә колак салмады, чөнки Эдом илаһларына табынган өчен Аллаһы яһүдиләрнең язмышын Яһоаш кулына тапшырырга дип хәл кылган иде инде. 21Шулай итеп, Исраил патшасы Яһоаш Яһүдә патшасы Амасиягә каршы яуга кузгалды, һәм алар Яһүдә җирендәге Бәйт-Шемештә йөзгә-йөз очраштылар+. 22Яһүдиләр, исраилиләр тарафыннан тар-мар ителеп, өйләренә кайтып киттеләр. 23Шулай итеп, Исраил патшасы Яһоаш Яһүдә патшасы Амасияне – Ахазеядән туган Йоаш углын – Бәйт-Шемештә әсир итеп Иерусалимгә алып килде; анда ул Эфраим капкасыннан алып Почмак капкасына кадәр, чама белән дүрт йөз терсәк арада Иерусалим диварын җимерде;+
24аннары Аллаһы йортында Обид-Эдом кул астында сакланган бар алтын-көмешне вә савыт-сабаны кулга төшереп, патша сараендагы хәзинәне талап, әсирләр алып, Самареягә әйләнеп кайтты+.

25Исраил патшасы Яһүәхәз углы Яһоаш дөнья куйганнан соң, Яһүдә патшасы Йоаш углы Амасия тагын унбиш ел гомер кичерде. 26Амасия патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, беренчесеннән алып соңгысына кадәр, Яһүдә вә Исраил патшаларының китабында бәян ителгән.

27Амасия Раббыдан йөз чөергәннән соң, Иерусалимдә аңа каршы фетнә оештырылды, һәм ул Лахишка качып китте; әмма аның артыннан Лахишка кешеләр юллап, аны шунда үтерделәр+. 28Амасиянең гәүдәсен, атта алып кайтып, Яһүдә каласында ата-бабалары янында дәфен кылдылар.

26

Яһүдә патшасы Уззия

26^1•Шушы хәлләрдән соң бөтен Яһүдә халкы уналты яшьлек Уззияне[*] атасы Амасия урынына патша итеп куйды. 2Амасия ата-бабалары янында мәңгелек йокыга талганнан соң, Уззия өр-яңадан Элат каласын тергезде һәм аны кабат Яһүдәгә кайтарды+.

3Тәхеткә утырганда, Уззия уналты яшендә булып, Иерусалимдә ул илле ике ел дәвамында идарә итте. Аның әнкәсе Якүлья тумышы белән Иерусалим кызы иде. 4Уззия, Раббы күзенә ятышлы күренгән гамәлләр кылып, һәр нәрсәдә атасы Амасияне кабатлады+. 5Зәкәрия исән чакта, Уззия Аллаһының йөз нурын табарга омтылып яшәде; һәм Зәкәрия аны Аллаһыдан куркырга өйрәтте. Уззия Раббыны эзләп яшәгән көннәрдә, Аллаһы аның тормышын уңышлы итте+.

6Уззия, яуга кузгалып, пелештиләр белән сугышты, Гәттә, Явнедә һәм Ашдодта шәһәр диварларын җимерде; шуннан соң Ашдод янында һәм Пелешет җиренең төрле урыннарында калалар төзеде. 7Пелештиләргә, Гур-Багалда яшәүче гарәпләргә һәм Мыгуним халкына каршы алып барган сугышларда Аллаһы аны Үзенең ярдәменнән ташламады+. 8Аммониләр Уззиягә салым түләп торды, шул рәвешле, аның даны Мисыр чикләренә кадәр таралды, чөнки ул гаҗәеп дәрәҗәдә көчле иде+.

9Уззия, Иерусалимнең Почмак капкасында, Үзән капкасында, шулай ук шәһәр дивары борылган урында манаралар куйдырып, аларны ныгытты;+
10чүлләрдә дә манаралар салдырды. Үзәндә һәм уйсулыкларда аның күп санлы маллары утлап йөргәнгә, ул байтак кына коелар казытты; күңеле игенчелеккә ятканга күрә, тау битләрендә һәм уңдырышлы җирләрдә игенчеләре, бакчачылары эшләде.

11Уззиянең исемлеккә теркәлеп төркемнәргә бүленгән, сугышка әзер, өйрәтелгән гаскәре бар иде. Бу исемлек патша түрәсе Ханания карамагындагы кәтип Егыил һәм Магасея атлы бер түрә тарафыннан төзелә иде. 12Әлеге батыр сугышчылар белән ике мең алты йөз кабилә башлыгы җитәкчелек итте. 13Алар кул астында дошманнарга каршы көрәшләрдә патшага ярдәм итәрдәй өч йөз җиде мең дә биш йөз батыр-көчле сугышчы бар иде. 14Уззия бөтен гаскәр өчен калкан вә сөңге, очлым вә көбә кием, җәя вә ташаткыч өчен таш әзерләде. 15Иерусалимдә ул оста итеп эшләнгән җайланмалар ясатты. Әлеге җайланмалар манара башларына, дивар почмакларына куелып, югарыдан ук һәм таш очырта иде. Шул рәвешле, Уззиянең даны еракларга таралды, чөнки Аллаһы ярдәме белән ул кодрәтле патшага әйләнде.

16Әмма көче арткан саен, аның йөрәгендә тәкәбберлек тә үсә барды, һәм шул нәрсә аны һәлакәткә китерде дә: ул, мәзбәх өстендә хуш исле сумала-майлар көйрәтергә дип Раббы йортына аяк басып, үзенең Раббы Алласы алдында гөнаһ эш кылды. 17-18Рухани Азария һәм аның белән бергә Раббының сиксән кыю рухание, патша Уззияне тоткарламакчы булып, аның артыннан иярде һәм:

– Раббы хөрмәтенә хуш исле сумала-майлар көйрәтү синең эш түгел, Уззия; шушы эшкә багышланган руханиларның, Һарун угылларының вазифасы ул; син хилаф эш кыласың, чык изге урыннан, бу эшең өчен Раббы Алла сиңа мәртәбә өстәмәс! – диде+.

19Раббы йортының сумала-майлар көйрәтү мәзбәхе каршында сумала-майлар көйрәтү савытын тотып торган Уззиянең аларга бик нык ачуы килде; һәм шул вакытны, руханиларга ачуы кузгалган чакта, руханиларның күз алдында Уззия патшаның маңгаена махау зәхмәте бәреп чыкты. 20Баш рухани Азария һәм башка руханилар, Уззия маңгаендагы махау зәхмәтен күреп, аны Раббы йортыннан чыгарга мәҗбүр иттеләр; патша үзе дә тизрәк чыгып китү җаен карады, чөнки Раббы аңа зыян салган иде+. 21Уззия патша, ахыргы сәгатенә кадәр махау зәхмәтеннән азапланып, аерым йортта яшәде; аңа Раббы йортына керү дә тыелган иде. Аның углы Иотам патша сараен да кайгыртты, Яһүдә җирендә яшәүче халык белән дә идарә итте+.

22Уззия патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, беренчесеннән алып соңгысына кадәр, Амотс углы пәйгамбәр Ишагыйя тарафыннан язып калдырылган+. 23Уззия, дөнья куеп, махау зәхмәтле булганга күрә, патша төрбәләре тирәсендә, патшалар күмелә торган кырда ата-бабалары янында дәфен кылынды. Аның урынына патша булып углы Иотам килде.

27

Яһүдә патшасы Иотам

27^1•Тәхеткә утырганда, Иотамга егерме биш яшь булып, Иерусалимдә ул уналты ел дәвамында идарә итте. Аның әнкәсе Яруша – Садыйк кызы иде. 2Иотам, Раббы күзенә ятышлы күренгән гамәлләр кылып, һәрбер эштә атасы Уззияне кабатлады, тик атасы сыман Раббы йортына бәреп кермәде; ә халык бозык эшләрен дәвам итә бирде+. 3Иотам Раббы йортындагы Югары капканы яңадан төзеде, Офел калкулыгындагы шәһәр диварын төзәтү буенча зур эшләр башкарды;+
4таулы Яһүдә төбәгендә калалар торгызды, урманнарда кальгалар һәм манаралар салдырды.

5Иотам, аммониләр патшасына каршы сугышка чыгып, аларны җиңде; шул елны аммониләр аңа йөз талант көмеш, ун мең кор бодай һәм ун мең кор арпа түләде. Икенче, өченче елларны да аммониләр шуның кадәр үк салым түләде.

6Раббы Алласы алдында туры юлдан тайпылмыйча йөргәнгә күрә, тора-бара Иотам куәтле бер патшага әйләнде. 7Иотам патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул алып барган сугышлар һәм башкарган эшләр Исраил вә Яһүдә патшаларының елъязмасында бәян ителгән. 8Тәхеткә утырганда, аңа егерме биш яшь булып, Иерусалимдә ул уналты ел дәвамында идарә итте. 9Иотам, дөнья куеп, Давыт каласында дәфен кылынды. Аның урынына патша булып углы Әхәз килде.

28

Яһүдә патшасы Әхәз

28^1•Тәхеткә утырганда, Әхәзгә егерме яшь булып, Иерусалимдә ул уналты ел дәвамында идарә итте. Ерак бабасы Давыттан үзгә буларак, Раббы күзенә ятышлы күренгән гамәлләр кылмады ул; 2Исраил патшалары юлыннан йөрде, табыныр өчен илаһ Багал сыннарын койдырды; 3Бен-Һинном үзәнендә корбаннар яндырды, исраилиләр күз алдыннан Раббы сөргән халыкларның әшәке йолаларына ияреп, хәтта үзенең угылларын да учакка салып корбан кылды;+
4калкулыкларда, түбәҗирләрдә, киң ябалдашлы вә мул яфраклы һәр агач төбендә корбан чалды, хуш исле сумала-майлар көйрәтте+.

5Шуңа күрә Раббы Алласы Әхәзнең язмышын Арам патшасы кулына тапшырды, һәм арамиләр, аны тар-мар китереп, бик күп кешеләрен әсир төшереп Дәмәшкъкә алып киттеләр. Икенче бер вакытта Раббы Алласы аны Исраил патшасы кулына тапшырды, һәм ул Әхәзне тәмам туздырып бетерде:+
6Исраил патшасы Ремалия углы Пеках бер көн эчендә яһүдиләрнең йөз егерме мең гаярь сугышчысын кырып салды, чөнки алар ата-бабаларының Раббы Алласыннан йөз чөергәннәр иде. 7Эфраим баһадиры Зихри исә патша углы Магасеянең, патша сараеның башлыгы Азрикамның һәм патшадан соң икенче кеше саналган Элкананың җанын кыйды. 8Исраилиләр, үзләренең кардәшләре яһүдиләрнең ике йөз мең кешесен – хатыннарын, кыз-угылларын әсирлеккә алып, шулай ук исәпсез-хисапсыз күләмдәге малларын кулга төшереп, әлеге табышны Самареягә алып китте.

9Анда Раббының Одед атлы бер пәйгамбәре яши иде. Ул, Самареягә кайтып килүче гаскәрләрнең каршысына чыгып, болай диде:

– Ата-бабаларыгызның Раббы Алласы, яһүдиләргә ачуланып, аларның язмышын сезнең кулга тапшырды, сез исә аларны шундый шәфкатьсезлек белән кырдыгыз ки, бу хакта хәтта күкләргә барып иреште+. 10Хәзер инде сез Яһүдә вә Иерусалим халкын үзегезнең колларыгыз итәргә ниятлисез. Раббы Аллагыз алдында әллә үзегезнең гаебегез юкмы?! 11Тыңлагыз сүземне, әсирлеккә алган кардәшләрегезне кайтарып җибәрегез, чөнки Раббының сезгә ачуы бик зурдыр.

12Шулвакыт Эфраим угылларыннан кайбер башлыклар – Еһоханан углы Азария, Мәшиллемот углы Бәрәхия, Шаллум углы Яхызкыйя һәм Хадли углы Амаса, – сугыштан кайтып килүче гаскәриләр каршына чыгып, 13болай диделәр:

– Әлеге әсирләрне бирегә алып кайтып, Раббы каршында безне гаепле итмәгез. Кылган гөнаһларыбызга өстәп яңа гаеп өймәкче буласызмы?! Безнең гаеп болай да чиксез зур, һәм Раббының ачу-ярсуы Исраил җирендәдер!

14Шушы сүзләрдән соң гаскәриләр әсирләрне дә, кулга төшергән табышны да түрәләренә һәм җыелган халыкка тапшырдылар. 15Исемнәре телгә алынган шушы ир-егетләр, табыш итеп алып кайткан кием-салым арасыннан сайлап, ялангач әсирләрнең өс-башын киендерделәр, аяк киеме бирделәр, ашатып-эчерттеләр, яраларына шифалы май сөрттеләр һәм, хәлсезләрен ишәкләргә атландырып, кардәшләре янына – хөрмәләр каласы Әрихәгә озаттылар, үзләре исә Самареягә әйләнеп кайттылар+.

16Шулвакыт Әхәз патша, ярдәм сорап, Ашшур патшасына мөрәҗәгать итте. 17Чөнки Яһүдәгә эдомиләр кабат һөҗүм итеп, халыкны әсирлеккә төшереп үзләре белән алып киткән иделәр;+
18Яһүдәдәге үзәндә һәм көньякта урнашкан калаларга шулай ук пелештиләр дә һөҗүм итеп, Бәйт-Шемеш, Аялун, Гедеротны һәм тирә-яктагы авыллары белән бергә Сөкөһ, Тимна вә Гимзоны яулап алып, шунда яши башлаган иделәр+. 19Исраил патшасы Әхәз Раббыга тугрылыгын сакламыйча Яһүдәне аздырган өчен, Раббы әнә шул рәвешле Яһүдәне мәсхәрәгә калдырды. 20Шулай Ашшур патшасы Тилгат-Пилнеһесер Әхәз янына килде, әмма ярдәм күрсәтәсе урынга бары авырлыклар гына китерде+. 21Әхәз Раббы йортындагы, патша сараендагы һәм түрәләрдә булган хәзинәне, җыеп, Ашшур патшасына бирде, әмма моның ярдәме тимәде.

22Хәтта шундый кыен вакытларда да Әхәз патша Раббыга хыянәт кылуын дәвам итте: 23«Мине Дәмәшкъ илаһлары җиңде», – дип уйлап, алар хөрмәтенә корбаннар китерде; «Арам патшаларына илаһлары булышты, әгәр аларга корбан китерсәм, миңа да ярдәм итәрләр», – дип өметләнде ул. Әмма шушы илаһлар аңа һәм бөтен Исраил халкына һәлакәт китерүче генә булды.

24Шуннан Әхәз Аллаһы йортындагы бөтен савытларны җыеп алып китте[*], Раббы йортының ишекләрен бикләп куйды, Иерусалимнең бөтен урам чатларында мәзбәхләр эшләтте; 25чит илаһларга корбан китерү өчен, Яһүдә җирендәге бөтен калаларда калкулыклар булдырды; моның белән ул ата-бабалары Раббы Алласының бик нык ачуын чыгарды.

26Әхәз патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул башкарган эшләр, беренчесеннән алып соңгысына кадәр, Яһүдә вә Исраил патшаларының китабында бәян ителгән. 27Әхәз, дөнья куеп, Иерусалим каласында дәфен кылынды, әмма аны Исраил патшаларының төрбәсенә куймадылар. Аның урынына патша булып углы Хизәкыйя килде.

29

Хизәкыйя патшаның Аллаһы йортында гыйбадәт кылуны яңартуы

29^1•Тәхеткә утырганда, Хизәкыйягә егерме биш яшь булып, Иерусалимдә ул егерме тугыз ел дәвамында идарә итте. Аның әнкәсе Абия – Зәкәрия кызы иде. 2Хизәкыйя, бар нәрсәдә ерак бабасы Давытны кабатлап, Раббы күзенә ятышлы күренгән гамәлләр кылды.

3Хакимлегенең беренче елында, беренче айда ул, Раббы йортының ишекләрен ачтырып, аларны төзәттерде. 4Руханиларны һәм левиләрне чакыртып, аларны Йортның көнчыгыш тарафындагы мәйданга җыйды да:

5– Левиләр, тыңлагыз әле мине! – дип сүзен башлады. – Үзегез пакьләнеп-чистарыныгыз да ата-бабаларыгыз Раббы Алласының йортын изгеләштерегез, аны нәҗесләүче һәммә нәрсәне чыгарып ташлагыз. 6Безнең хыянәтчел ата-бабаларыбыз Раббы Аллабыз алдында явызлык кылдылар, Аңардан ваз кичтеләр; Раббы йортыннан йөз чөереп, аңа аркалары белән борылдылар; 7болдырының ишекләрен бикләделәр, шәмдәлләрне сүндерделәр, хуш исле сумала-майлар көйрәтүдән туктап, Изге йортта Исраил Алласына тулаем яндыру корбаннары китерми башладылар+. 8Әнә шуның өчен Яһүдә белән Иерусалимгә Раббының ачуы чыкты, Ул аларны вәйран хәлгә төшереп адәм рисвае итте, көлкегә калдырды; моның шулай икәнен сез үз күзләрегез белән күреп торасыз. 9Шуның өчен аталарыбызның гомере кылычтан киселде, кыз-угылларыбыз вә хатыннарыбыз әлегәчә әсирлектә кала бирә. 10Аның безгә булган ярсуы басылсын өчен, мин хәзер Исраилнең Раббы Алласы белән килешү төзергә телим+. 11Балакайларым! Хезмәтегездә игътибарсыз булмагыз, чөнки хезмәтче буларак Аның каршында тору, Аңа корбан китерү өчен, Раббы сезне сайлап алды+.

12Анда левиләрдән түбәндәге кешеләр басып тора иде: Коһат нәселеннән – Амасай углы Махат һәм Азария углы Йоил; Мерари нәселеннән – Әбди углы Кыйш һәм Яһаллелел углы Азария; Гершон нәселеннән – Зимма углы Йоах һәм Йоах углы Гадән;+
13Элисапан нәселеннән – Шимри һәм Егыил; Асаф нәселеннән – Зәкәрия һәм Маттания;+
14Һеман нәселеннән – Ехиел һәм Шимгый; Едутун нәселеннән – Шәмәгыйя һәм Уззиел+.

15Алар, үзләренең ир туганнарын җыеп алып, чистарынып пакьләнделәр дә, Раббы сүзенә буйсынган патшаның боерыгын үтәргә дип, Раббы йортын пакьләндерергә киттеләр. 16Раббы йортын пакьләндерер өчен, руханилар эчкә үттеләр, андагы бөтен нәҗес әйберне ишегалдына чыгардылар, левиләр исә аны Кыдрун ташкыны буена илтеп ташладылар+. 17Алар, чистарту эшен беренче айның беренче көнендә башлап, шул айның сигезенче көнендә Раббы йортының болдырына җиттеләр; тагын сигез көн дәвамында Раббы йортын изгеләштерделәр һәм беренче айның уналтынчы көнендә әлеге эшне төгәлләп чыктылар.

18Шуннан алар Хизәкыйя патша янына килеп:

– Без Раббы йортын, шулай ук корбан яндыру мәзбәхен һәм аның барча савытларын, изге икмәк куя торган өстәлне һәм аның барча савытларын нәҗестән арындырдык; 19тугрылыксыз Әхәз патша үзе идарә иткән чорда кирәксезгә чыгарган бөтен савытларны пакьләп әзерләп куйдык; хәзер алар Раббының мәзбәхе янында торалар, – диделәр+.

20Икенче көнне иртүк Хизәкыйя патша шәһәр башлыкларын җыеп алды да алар белән бергә Раббы йортына юнәлде. 21Алар патшалыкның, Яһүдә халкының гөнаһларын йолу өчен, шулай ук Изге йорт өчен корбанлык мал итеп җиде үгез, җиде сарык тәкәсе, җиде сарык бәрәне һәм җиде кәҗә тәкәсе алып килделәр; Хизәкыйя патша Һарун нәселеннән булган руханиларга Раббы мәзбәхендә тулаем яндыру корбаны китерергә кушты. 22Руханилар, үгезләрне чалып, канын мәзбәх өстенә сиптеләр; аннары, сарык тәкәләрен чалып, аларның да канын мәзбәх өстенә сиптеләр; ахырдан, бәрәннәрне чалып, шулай ук каннарын мәзбәх өстенә сиптеләр+. 23Шуннан соң патша һәм җыелган халык каршына гөнаһ йолу корбаны итеп китереләсе кәҗә тәкәләрен алып килеп, тегеләр әлеге малларның өстенә кулларын куйдылар+. 24Руханилар малларны чалдылар да, бөтен Исраил халкының гөнаһларын юу өчен, мәзбәх өстенә кан сиптеләр, чөнки патша бөтен Исраил халкы өчен тулаем яндыру корбаны һәм гөнаһ йолу корбаны китерергә боерган була.

25Давыт патша һәм аның гаиптән хәбәр бирүчесе Гәд, шулай ук Натан пәйгамбәр кушканча, Хизәкыйя патша тәлинкәләрдә, арфада вә гөсләдә уйнаучы левиләрнең һәммәсенә Раббы йортындагы урыннарын күрсәтеп чыкты; бу – Үзенең пәйгамбәрләре аша Раббы урнаштырган тәртип иде+. 26Левиләр Давытның уен коралларын, руханилар исә, быргыларын алып кереп, үз урыннарына бастылар+. 27Хизәкыйя мәзбәхтә тулаем яндыру корбаны китерергә боерды. Шушы йоланы үтәргә керешкәч, быргыларга вә Исраил патшасы Давытның уен коралларына кушылып Раббы хөрмәтенә җыр башланды. 28Тулаем яндыру корбаны китерү тәмамланганчы, җыелган бар халык сәҗдә кыла, җырчылар – җырлый, быргычылар быргы кычкырта бирде.

29Тулаем яндыру корбаны китерү тәмамлангач, патша һәм аның янындагы бар халык, тезенә төшеп, Раббы алдында баш иде. 30Хизәкыйя патша вә түрәләр левиләргә, Давыт патша һәм гаиптән хәбәр бирүче Асаф язган юлларны җырлап, Раббыны данларга куштылар; тегеләр шатланып-сөенеп Раббыга дан җырладылар һәм Аның каршында сәҗдә кылып башларын иделәр.

31– Сез шушылай итеп үзегезне Раббыга багышладыгыз, – диде Хизәкыйя, – инде, бире килеп, Раббы йортына корбаннарыгызны вә рәхмәт бүләкләрегезне китерегез.

Җыелган бар халык корбан малы, рәхмәт бүләкләре, теләге булганнар исә тулаем яндыру корбаны да китерде.

32Халык китергән корбанлык малның саны түбәндәгечә иде: җитмеш баш үгез, йөз баш сарык тәкәсе, ике йөз баш тәкә бәрән; тулаем яндырыласы әлеге корбанлыклар барысы да Раббыга багышланды. 33Болардан тыш изге корбан малы итеп алты йөз баш эре һәм өч мең баш вак терлек китерелде. 34Руханилар аз санлы иде, алар тулаем яндыру корбаны өчен тәгаенләнгән малның барысын да тунап өлгерә алмадылар, шуңа күрә башка руханилар пакьләнү йоласын үтәгәндә, эшләр тәмам булганчы, левиләр ярдәм итә торды; (чөнки руханилар белән чагыштырганда левиләр пакьләнү йоласын җентекләбрәк башкара иделәр). 35Тулаем яндыру корбанлыгыннан тыш татулык корбанының эч мае һәм тулаем яндыру корбаны белән бергә китерелә торган шәраб бүләге дә шактый күп иде.

Шул рәвешле, Раббы йортында гыйбадәт кылу яңартылды. 36Аллаһының Үз халкына кылган шушы эшенә Хизәкыйя һәм бар халык бик шат иде, чөнки бу бик тиз эшләнде.

30

Хизәкыйянең Котылу бәйрәмен үткәрүе

301-3Пакьләнергә өлгергән руханилар аз булу һәм халык Иерусалимгә җыелып бетмәү сәбәпле, халык Котылу бәйрәмен үз вакытында үткәрә алмады, шуңа күрә патша, аның түрәләре һәм Иерусалим халкы бәйрәмне икенче айда уздырырга карар кылды. Шунлыктан Хизәкыйя, бөтен Исраил һәм Яһүдә җиренә хәбәр юллап, Эфраим белән Менашше халыкларына хат язып, аларны, Исраилнең Раббы Алласы хөрмәтенә уздырылачак Котылу бәйрәмен билгеләп үтү өчен, Иерусалимдәге Раббы йортына чакырды++. 4Әлеге карарны патша да, халык та дөрес дип тапты. 5Алар бөтен Исраил җирендә, Беер-Шеба каласыннан алып Дан каласына кадәр, Исраилнең Раббы Алласы хөрмәтенә уздырылачак Котылу бәйрәмен билгеләп үтү өчен, халык Иерусалимгә җыелсын дип, хәбәр итәргә хәл кылганнар иде, чөнки аны күптән инде Канун кушканча зурдан үткәргәннәре юк иде+. 6Шулай итеп, патша һәм аның түрәләре язган хатларны алып, атчабарлар бөтен Исраил вә Яһүдә җире буйлап таралды. Патша боерыгы буенча алар шушы сүзләрне игълан итте:

«Исраилиләр! Ибраһим, Исхак вә Исраилнең Алласына – Раббыга – йөзегез белән борылыгыз, шул чагында Ул да сезгә – Ашшур патшалары кулыннан котылып калган халыкка таба борылыр+. 7Ата-бабаларының Раббы Алласына тугрылык сакламаган аталарыгыз һәм кардәшләрегез сыман булмагыз; күргәнегезчә, Ул аларны әнә шуның өчен һәлакәткә дучар итте+. 8Аталарыгыз сыман үҗәт булмагыз, Раббыга буйсыну күрсәтегез; Ул мәңгегә изгеләштергән изге урынга килегез һәм Раббы Аллагызга хезмәт итегез, шул чагында Ул сезгә булган ачу-ярсуын тыеп калыр+. 9Раббыга йөзегез белән борылсагыз, кардәшләрегез вә балаларыгыз, үзләрен әсир итүчеләр күз алдында рәхим-шәфкать табып, шушы җирләргә әйләнеп кайта алырлар, чөнки Раббы Аллагыз кызганучан вә рәхимле. Әгәр сез Аңа йөзегез белән борылсагыз, Ул да сездән йөзен чөермәс»+.

10Атчабарлар Зәбулун чикләренә кадәр Эфраим һәм Менашше җирләрендәге калаларны берсе артыннан икенчесен әйләнеп чыктылар; әмма халык аларны мәсхәрәләп көлде генә. 11Алай да Ашер, Менашше һәм Зәбулун ыругларыннан кайберәүләр, түбәнчелек күрсәтеп, Иерусалимгә килделәр. 12Раббы сүзе буенча патша һәм түрәләр биргән боерык үтәлсен өчен, Аллаһының кулы Яһүдә кешеләренең күңелләрен бер итте.

13Төче күмәч бәйрәмен уздыру өчен, икенче айда Иерусалимгә байтак халык җыелды. Бирегә килгән халык гаҗәеп күп санлы иде. 14Шуннан халык, кузгалып, Иерусалимдә чит илаһларның мәзбәхләрен җимереп бетерде, хуш исле сумала-майлар көйрәтү мәзбәхләрен Кыдрун ташкынына илтеп ыргытты+.

15Икенче айның ундүртенче көнендә алар бәйрәм хөрмәтенә корбан бәрәне чалдылар. Руханилар һәм левиләр, оятларына көч килеп, пакьләнделәр дә Раббы йортында тулаем яндыру корбаны китерделәр. 16Аллаһы кешесе Муса канунында әйтелгәнчә, аларның һәммәсе үзенең тиешле урынында басып торды. Левиләр кулыннан кабул итеп алып, руханилар бәрәннең канын мәзбәх өстенә сиптеләр+. 17Җыелган халык арасында пакьләнмәгән кешеләр күп булу сәбәпле, бәйрәм хөрмәтенә Раббыга китерелгән корбан бәрәнен алар урынына левиләр чалырга мәҗбүр булды. 18-19Халыкның байтагы (күбесенчә Эфраим, Менашше, Исәсхәр һәм Зәбулун ыругыннан) пакьләнмәгән булса да, кабул ителгән кагыйдәне бозып, корбан бәрәнен ашады. Хизәкыйя: «И игелекле Раббы! Чын йөрәктән ата-бабаларының Алласы, Раббы Алланың йөз нурын эзләгән һәркемне Син, гәрчә алар Изге йорт кануны буенча тиешенчә чистарынып килмәсә дә, кичерә күр!» – дип, алар өчен дога кылды;+
20Раббы Хизәкыйянең догасын кабул итте – халыкны кичерде.

21Иерусалимгә җыелган исраилиләр шатланып-сөенеп җиде көн дәвамында Төче күмәч бәйрәмен уздырды; левиләр һәм руханилар, Раббыга дан җырлау өчен, көчле тавышлы уен коралларында уйнап, көннең-көнендә Аңа мактау яудырды+. 22Раббыга хезмәттә уңганлык-осталык күрсәткән барлык левиләргә Хизәкыйя йөрәккә ятышлы сүзләр әйтте. Халык җиде көн дәвамында бәйрәм ризыгы ашады, татулык корбаннары китереп, ата-бабаларының Раббы Алласына шөкрана кылды.

23Җыелган халык бәйрәмне тагын җиде көнгә сузарга хәл кылды һәм әлеге җиде көнне дә күңел ачып уздырды. 24Яһүдә патшасы Хизәкыйя халык өчен мең баш үгез һәм җиде мең баш вак терлек, шулай ук түрәләр дә мең баш үгез һәм ун мең баш вак терлек бирде. Руханиларның күбесе инде пакьләнеп өлгергән иде. 25Яһүдә халкы, руханилар һәм левиләр, Исраил җиреннән җыелып килгән бар гавам, шулай ук Исраилдән килгән һәм Яһүдәдә яшәүче чит кавем кешеләре дә рәхәтләнеп күңел ачты. 26Шулай итеп, Иерусалимдә бик зур шатлык хөкем сөрде; Иерусалим каласында моның ише вакыйганың Исраил патшасы Давыт углы Сөләйман заманыннан бирле күрелгәне юк иде+. 27Соңыннан руханилар һәм левиләр, аягүрә басып, халыкка хәер-фатихаларын күндерделәр; аларның догасы, югарыга ашып, Аллаһы яшәгән изге күкләргә, Аның колагына барып иреште+.

31

Аллаһы йортына китерелгән бүләкләр

31^1Бәйрәм тәмамланганнан соң, бөтен исраилиләр, Яһүдә калалары буйлап таралышып, чит илаһларның изге баганаларын ваттылар, алиһә Аширә хөрмәтенә куелган баганаларны чабып ташладылар, шулай ук бөтен Яһүдә, Беньямин, Эфраим һәм Менашше җирләрендә калкулыклардагы гыйбадәт кылу һәм корбан китерү урыннарын җимереп ташладылар. Аннары исраилиләр үз биләмәләренә, үз калаларына таралышты+.

2Хизәкыйя, кемнең нинди хезмәт башкаруына карап, вазифалары буенча рухани һәм левиләрне төркемнәргә бүлде. Алар тулаем яндыру һәм татулык корбаны китерергә, хезмәтләр күрсәтергә һәм Раббы йортының капка төбендә Раббыга рәхмәт вә мактау яудырырга тиешләр иде+. 3Патша, Раббы кануны кушканча, иртәнге һәм кичке тулаем яндыру корбанының, шулай ук шимбә көннәрдә, Яңа ай бәйрәмнәрендә – барлык бәйрәмнәрдә китерелә торган тулаем яндыру корбанының үзе кертергә тиешле өлешен тәгаенләде+. 4Иерусалим әһленә ул: «Раббы кануннарын җиренә җиткереп төгәл үти алсыннар өчен, руханиларга һәм левиләргә үзегездән өлеш чыгарыгыз», – дип әмер бирде+. 5Әлеге әмер игълан ителүгә, исраилиләр яңа өлгергән ашлыктан, шәрабтан, зәйтүн маеннан, балдан, басу-кырларда өлгергән башка төр уңыштан аларга күп итеп бүлеп бирделәр, шулай ук үз мөлкәтенең дә уннан бер өлешен китерделәр+. 6Яһүдә калаларында яшәүче исраилиләр белән яһүдиләр дә эре һәм вак терлекнең, шулай ук үзләренең Раббы Алласына багышлаган изге әйберләрнең уннан бер өлешен китереп өйделәр+. 7Әлеге өемнәрне өченче айда өя башлап, җиденче айда төгәлләделәр. 8Хизәкыйя белән түрәләр, килеп, бу өемнәрне күргәннән соң, Раббыга шөкрана кылдылар, Аның халкына, ягъни исраилиләргә хәер-фатихаларын күндерделәр.

9Хизәкыйя руханилардан һәм левиләрдән шушы өемнәр турында сорагач, 10Садыйк нәселеннән булган баш рухани Азария, аңа җавап итеп:

– Раббы йортына бүләкләр китерә башлаганнан бирле, без туйганчы ризыкланабыз, күбесе әле артып та кала. Раббы Үз халкын мөбарәк кылды, шуңа күрә артып калганы да әнә күпме, – диде+.

11Шул сәбәпле Хизәкыйя Раббы йортында саклау урыннары әзерләргә боерды, һәм бу боерык үтәлде+. 12Китерелгән бүләкләр, уңышның уннан бер өлеше һәм изге әйберләрнең һәммәсе шул саклау урыннарына ташып бетерелде, һәм бу эш намус белән башкарылды. Әлеге әйберләр өчен җаваплылык левиләрдән Кенаньягә йөкләнде, Шимгый исемле ир туганы ярдәмчесе булды. 13Хизәкыйя патшаның һәм Аллаһы йорты өчен җаваплы булган Азария боерыгы буенча, Кенанья белән аның ир туганы Шимгый кул астында назыйр вазифасын башкару өчен, Ехиел, Азазья, Нахат, Асаһел, Яримут, Йозабад, Элиел, Исмәхья, Махат вә Бенаяһ билгеләнде.

14Көнчыгыш тарафтагы капка сакчысы, левиләрдән Имна углы Коре, Аллаһыга ихтыяри китерелгән бүләкләр өчен җаваплы булып, Раббыга китерелгән әйберләрне һәм изге бүләкләрне руханиларга өләшә иде. 15Аның кул астында эшләүче Гадән, Миньямин, Ешуа, Шәмәгыйя, Амария һәм Шәканья китерелгән мал-мөлкәтне руханилар шәһәрләрендә яшәүче кардәшләренә, руханилар төркемнәренә, олысын-кечесен аермыйча, гадел итеп тараталар;+
16моннан тыш, исемнәре нәселнамәдә әйтелгән, яше өчтән узган ир затларга – Раббы йортында төркемнәре буенча көндәлек хезмәтне башкаручыларның һәммәсенә, 17шулай ук кабиләләре буенча нәсел шәҗәрәсенә теркәлгән руханиларга, кемнең кайсы бүлектә нинди вазифа башкаруына карап, яше егермедән узган левиләргә өлеш чыгаралар иде+. 18Үзләренең изге хезмәтләрен тугры итеп башкарганга күрә, әлеге исемлеккә аларның кечкенә балалары, хатыннары вә угыл-кызлары – бөтенесе дә кертелгән иде. 19Һарун нәселенә караган калалар читендә көн күрүче рухани ир-егетләргә һәм исемнәре нәселнамәгә теркәлгән левиләргә үз өлешләрен тарату өчен, шул калаларда махсус кешеләр билгеләнде.

20Әлеге эшне Хизәкыйя бөтен Яһүдә җирендә эшләде; үзенең Раббы Алласы каршында ул игелекле, гадел, туры гамәлләр кылды+. 21Аллаһы йортындагы хезмәткә, Аллаһы канунының һәм боерыкларының үтәлешенә кагылган һәрбер эшне Хизәкыйя үз Алласының йөз нурын эзләп, бөтен йөрәген биреп башкарды, шуңа күрә һаман уңышка ирешә торган булды.

32

Санхерибнең Иерусалимгә янавы һәм уңышсызлыкка ирешүе

32^1•Хизәкыйя тугрылык белән башкарган әнә шундый эшләрдән соң, Ашшур патшасы Санхериб Яһүдә җиренә аяк басты һәм, андагы ныгытылган калаларны үз кулына төшермәкче булып, аларны камап алды. 2Санхерибнең Иерусалимгә каршы сугыш башларга җыенганын күреп, Хизәкыйя 3үзенең түрәләре вә баһадирлары белән киңәшләшкәннән соң, шәһәр читендәге су чыганакларын күмеп куярга хәл кылды; һәм тегеләр аңа бу эштә ярдәм иттеләр. 4Бик күп халык җыелып килеп бар булган чишмәләрне һәм ил буйлап аккан елганы буып куйдылар. «Ни өчен әле Ашшур патшалары, монда килеп, мул суга тиенергә тиеш», – диде алар. 5Хизәкыйя, зур тырышлык күрсәтеп, җимерелгән диварны торгызды, аның өстенә манаралар күтәрде, тышкы яктан тагын бер кат дивар төзеде, Давыт шәһәрендәге Милло ныгытмасын төзекләндерде, күп итеп корал һәм калкан әзерләде+.

6Аннары, халык белән җитәкчелек итәр өчен, гаскәрбашлары билгеләде һәм аларны шәһәр капкасы янындагы мәйданга җыеп алып:

7– Нык һәм батыр булыгыз, Ашшур патшасыннан һәм аның белән килгән чирүдән курыкмагыз, котыгыз алынмасын алардан, чөнки аныкына караганда безнең яктагы көч зуррак+. 8Аның ягында бәдәни көч булса, безгә Раббы Аллабыз ярдәм итәчәк, безнең якта Ул көрәшәчәк, – дип, аларны рухландырды.

Яһүдә патшасы Хизәкыйя сүзләреннән халык дәртләнеп-гайрәтләнеп китте+.

9Үзенең бөтен гаскәре белән Лахиш шәһәрен камалышта тоткан Ашшур патшасы Санхериб шушы вакыйгалардан соң үзенең хезмәтчеләрен Иерусалимгә юллады, һәм аның хезмәтчеләре Яһүдә патшасы Хизәкыйя белән Иерусалимдә яшәүче бөтен яһүдиләргә шушы сүзләрне җиткерде:

10– Ашшур патшасы Санхериб болай ди: камалган Иерусалимдә сез нәрсәгә өметләнеп утырасыз? 11«Раббы Аллабыз безне Ашшур патшасы кулыннан коткарыр», – дип, Хизәкыйя сезне саташтыра гына; ачлыктан, сусызлыктан һәлакәткә дучар итә ул сезне. 12Калкулыкларда Аңа гыйбадәт кылу урыннарын һәм Аның мәзбәхләрен әнә шул Хизәкыйя юк итте түгелме?! Яһүдә белән Иерусалим халкына ул: «Бары тик бер мәзбәх каршында гына сәҗдә кылып, шунда гына корбан китерегез», – дип әйтте түгелме?!+
13Башка мәмләкәтләрдә яшәүче барча халыклар белән минем һәм ата-бабаларымның нәрсәләр кылганын әллә белмисезме?! Шул халыкларның илаһларыннан берәрсе минем кулдан үз җирен коткарып калдымы?!+
14Минем ата-бабаларым кырып бетергән барча халыкларның кайсы илаһы минем кулдан үз җирен коткарып кала алды?! Шулай булгач, ничек итеп сезнең Аллагыз минем кулдан сезне коткарыр икән?! 15Инде хәзер Хизәкыйя сезне саташтырып юлдан яздырмасын, ышанмагыз аңа. Һичбер халыкның яисә патшалыкның илаһы үзенең халкын миннән һәм ата-бабаларымның кулыннан коткарып кала алмаганны, сезнең Аллагыз да минем кулдан сезне берничек тә коткара алмаячак+.

16Санхерибнең хезмәтчеләре Раббы Аллага һәм Аның колы Хизәкыйягә каршы әле байтак сүзләр сөйләделәр. 17Исраилнең Раббы Алласын мәсхәрәләп Санхериб әле хатлар да язды, Аңа каршы «башка мәмләкәт халыкларының илаһлары үз халкын минем кулдан коткара алмаган кебек, Хизәкыйянең Алласы да Үз халкын минем кулдан коткара алмаячак» дип сөйләнде. 18Ашшур патшасының хезмәтчеләре кала диварында басып торган Иерусалим халкына яһүд телендә һаман кычкыра бирделәр. Шул рәвешле алар, Иерусалим халкын куркуга төшереп, каланы басып алырга ниятләнә иделәр. 19Иерусалим Алласы турында алар башка мәмләкәт халыкларының илаһлары – адәм кулы белән ясалган пот-сыннары турында сөйләгәндәй сөйләштеләр.

20Шуннан Хизәкыйя патша һәм Амотс углы пәйгамбәр Ишагыйя күкләргә юллап дога кылдылар; 21һәм Раббы Үзенең фәрештәсен җибәреп, әлеге фәрештә Ашшур патшасының гаскәрендәге бөтен батыр сугышчыларны, гаскәр башлыгын һәм түрәләрне кырып бетерде. Ашшур патшасы, тәмам хур булып, үз җиренә әйләнеп кайтты. Беркөн, үз илаһының йортына кергәч, угылларыннан берничәсе аны кылыч белән чабып үтерде+. 22Шул рәвешле, Раббы Хизәкыйягә һәм Иерусалим халкына Ашшур патшасы Санхерибтән, шулай ук башка дошманнарыннан котылу алып килде; Ул аларны һәр тарафтан саклый торган булды. 23Бик күпләр Раббыга корбаннар һәм Яһүдә патшасы Хизәкыйягә бүләккә Иерусалим каласына затлы әйберләр алып килделәр. Шушы хәлләрдән соң бар халыклар арасында аның даны үсә генә барды.

Хизәкыйянең зур уңышларга ирешүе. Хизәкыйянең үлеме

24Хизәкыйянең, бик каты авырып, үлем түшәгендә яткан чагы иде. Ул Раббыга дога кылды, һәм Раббы аны ишетте – терелүенә ишарә итүче бер билге күрсәтте+. 25Әмма аның йөрәге тәкәбберләнеп китте, һәм ул үзенә карата кылынган игелеккә рәхмәтен белдермәде. Шуның өчен аның үзенә һәм Яһүдә белән Иерусалимгә Раббының каһәре төште+. 26Шуннан Хизәкыйя, йөрәгендәге тәкәбберлекне басып, Иерусалим халкы белән бергә түбәнчелек күрсәтә алды; шул сәбәпле, Хизәкыйя патшалык иткән чорда, аларга Раббының каһәре төшмәде+.

27Хизәкыйя өлешенә байлык та, дан да мулдан бирелде; үзендәге көмешне, алтынны, асылташларны, хуш исле сумала-майларны, калканнарны, барлык затлы әйберләрне саклар өчен ул хәзинә саклагычлары эшләтте, 28җир тудырган уңышны, шәраб вә майларны саклар өчен келәтләр, эреле-ваклы маллар өчен араннар, көтүләр өчен утарлар төзетте. 29Хизәкыйя үзенә калалар да салдырды. Аның көтү-көтү вак һәм эре терлеге шактый күп иде, чөнки Аллаһы аңа мал-мөлкәтне күпләп бирде.

30Гихон суларын башланган җирендә буып куеп, Давыт шәһәренең көнбатыш ягына агып төшә торган итеп эшләтүче дә шул ук Хизәкыйя булды. Нинди эшкә тотынса да, ул шунда уңышка иреште+. 31Бервакыт, илдә пәйда булган могҗизалы бер галәмәт хакында белешер өчен Бабил түрәләре җибәргән илчеләр килгәч кенә, Хизәкыйяне сынар һәм аның күңел төпкелендә ниләр ятканын белер өчен, Аллаһы аны ялгызын калдырды.

32Хизәкыйянең тугрылыгы һәм ул патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар хакында Яһүдә вә Исраил патшаларының елъязмасында, Амотс углы пәйгамбәр Ишагыйягә иңгән күренешләр турындагы язмада бәян ителгән. 33Хизәкыйя, дөнья куеп, Давыт угыллары җирләнгән төрбәләрдән югарырак бер урында дәфен кылынды; бөтен яһүдиләр вә Иерусалим халкы аны хөрмәтләп озатты. Аның урынына патша булып углы Менашше килде.

33

Яһүдә патшасы Менашше

33^1•Тәхеткә утырганда, Менашшега унике яшь булып, Иерусалимдә ул илле биш ел дәвамында идарә итте. 2Менашше, исраилиләрнең күз алдыннан Раббы сөреп җибәргән халыкларның әшәке гадәтләренә ияреп, Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылды. 3Атасы Хизәкыйя җимерттергән калку урыннарны кабат төзетте, Багалга багышлап мәзбәхләр куйдырды, алиһә Аширә хөрмәтенә баганалар ясатты, бөтен күк җисемнәренә сәҗдә кылып, аларга табына торган булды+. 4Ул хәтта Раббы йортында да мәзбәхләр[*] төзетте, гәрчә Раббы әлеге йорт турында: «Минем исемем Иерусалимдә мәңге сакланыр», – дип әйтсә дә+. 5Менашше шулай ук Раббы йортының һәр ике ишегалдында бөтен күк җисемнәренә багышлап мәзбәхләр салдырды,+
6Бен-Һинном үзәнендә үзенең угылларын ут аша уздырып корбан итте, багучылык, күрәзәчелек, сихерчелек белән шөгыльләнде, әрвах чакыручылар һәм тылсымчыларга мөрәҗәгать итте; Раббының ачуын чыгарып, Аның күзенә ятышсыз күренгән байтак явызлыклар кылды+. 7Менашше үзе ясаган бер илаһның сынын Аллаһы йортына кертеп урнаштырды. Ләкин әлеге йорт хакында Давытка һәм аның углы Сөләйманга Аллаһы болай дип әйткән иде: «Шушы йортта һәм барча Исраил ыруглары арасыннан Үзем сайлап алган Иерусалимдә Минем исемем мәңгегә сакланыр. 8Әгәр Исраил халкы Муса аша Мин кушкан бөтен Канунны, кагыйдә вә карарларымны үтәргә тырышса, ата-бабаларына Мин биргән җирдән аларга китәргә юл куймам»+. 9Әмма Менашше Яһүдәне һәм Иерусалим халкын шул дәрәҗәдә юлдан яздырды ки, кылган гамәлләре белән алар исраилиләрнең күз алдыннан Раббы юк иткән халыклардан да уздырып җибәрделәр.

10Раббы Менашшены дә, аның халкын да кисәтеп карады, әмма Аның сүзенә колак салучы булмады. 11Шуннан Раббы Менашше өстенә Ашшур патшасының гаскәрбашларын җибәреп, тегеләр аны әсир иттеләр һәм ыргаклар белән эләктерделәр дә, богау салып, Бабилгә озаттылар+. 12Бәлагә тарыгач, Менашше үзенең Раббы Алласына ялварырга кереште, ата-бабаларының Алласы каршында түбәнчелек белән тәүбә итте. 13Ул Аңа догаларын юллады, һәм Раббы, аны ишетеп, гозерләрен кабул кылды – Менашшены кабат Иерусалимгә кайтартып тәхетенә утыртты. Әнә шулай итеп Менашше Раббының Аллаһы булуына инанды+.

14Шушы хәлләрдән соң Менашше Давыт шәһәренең тышкы диварын төзетте. Әлеге дивар Гихон чишмәсеннән көнбатышта булып, Балык капкасына кадәр сузылган һәм Офел калкулыгын уратып алган иде. Менашше аны бик биек итеп күтәрде. Аннары ул Яһүдәнең барлык ныгытылган калаларында гаскәр башлыклары билгеләп куйды+.

15Шулай ук ул, Раббы йортындагы чит илаһларны һәм үзе куйдырган потны алып ташлап, Раббы йорты урнашкан тауда һәм Иерусалимдә төзегән бөтен мәзбәхләрне җимереп, шәһәр читенә чыгарып ыргытты. 16Аннары ул Раббы мәзбәхен кабат төзетте һәм шунда татулык корбаны вә рәхмәт бүләге китерде, Исраилнең Раббы Алласына хезмәт итегез дип, Яһүдә халкына әмер бирде. 17Әмма халык, үзенең Раббы Алласына багышласа да, корбанны әле һаман калкулыкларда китерә бирде.

18Менашше патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, аның үз Алласына юллаган догасы, гаиптән хәбәр бирүчеләр Исраилнең Раббы Алласы исеменнән аңа сөйләгән сүзләр – һәммәсе Исраил патшаларының елъязмасында бәян ителгән. 19Менашшеның догасы һәм Аллаһының аңа биргән җавабы, түбәнчелек күрсәтеп тәүбә иткәнчегә кадәр Менашшеның кылган гөнаһлары, аның тугрылык сакламавы турында, калкулыклар төзеткән, алиһә Аширә хөрмәтенә баганалар, пот-сыннар куйдырган урыннар турында Хозай язмаларында бәян ителгән. 20Менашше, дөнья куеп, үз сараенда дәфен кылынды. Аның урынына патша булып углы Амон килде.

Яһүдә патшасы Амон

21•Тәхеткә утырганда, Амонга егерме ике яшь булып, Иерусалимдә ул ике ел дәвамында идарә итте. 22Атасы Менашшены кабатлап, Амон Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр эшләде; атасы Менашше ясаткан пот-сыннарга корбаннар китерде, аларга табынды+. 23Ул, атасы Менашшедан аермалы буларак, Раббы алдында түбәнчелек белән тәүбә итмәде, киресенчә, гөнаһлы эшләрен арттырганнан-арттыра гына барды+.

24Беркөн Амон хезмәтчеләре, аңа каршы фетнә оештырып, аны үз өендә үтереп чыктылар. 25Ләкин ил халкы, Амон патшага каршы фетнә оештырган бәндәләрнең һәммәсен кырып бетереп, Амон урынына патша итеп аның углы Йошияне куйды.

34

Яһүдә патшасы Йошиянең илне пот-сыннардан арындыруы

34^1•Тәхеткә утырганда, Йошиягә сигез яшь булып, Иерусалимдә ул утыз бер ел дәвамында идарә итте. 2Йошия, Раббы күзенә ятышлы күренгән гамәлләр кылып, уңга-сулга тайпылмыйча бабасы Давыт юлыннан йөрде+.

3Патшалык итүенең сигезенче елында ул, әле үсмер егет чагында ук, ерак бабасы Давыт табынган Аллаһының йөз нурын эзли башлады; ә уникенче елында исә Яһүдә һәм Иерусалим җирен калкулыклардан, алиһә Аширә хөрмәтенә куелган баганалардан, потлардан һәм коеп эшләнгән сыннардан арындырырга тотынды+. 4Халык аның күз алдында Багал мәзбәхләрен җимерде һәм шулар янындагы хуш исле сумала-майлар көйрәтү мәзбәхләрен дә сүтте; алиһә Аширә хөрмәтенә куелган баганаларны, потларны, коеп эшләнгән сыннарны ваткалап, көл-тузанга әйләндереп, әлеге илаһларга корбан китерүчеләрнең каберләре өстенә сипте+. 5Шул мәзбәхләрдә Йошия каһиннәрнең сөякләрен дә яндырды; шул рәвешле, Яһүдә вә Иерусалим җирләрен нәҗестән арындырды+. 6Ул шулай ук Нәптали төбәгенә кадәр сузылган Менашше, Эфраим, Шимун ыруглары калаларында һәм аларның әйләнә-тирәсендә бушап калган җирләрдә 7мәзбәхләрне, алиһә Аширә хөрмәтенә куелган баганаларны юк итте, потларны көл-тузанга әйләндерде, Исраил җирендәге хуш исле сумала-майлар көйрәтү мәзбәхләрен кырып бетерде; аннары Иерусалимгә әйләнеп кайтты.

Канун китабы табылу

8Патшалык итүенең унсигезенче елында Йошия, илне һәм Изге йортны нәҗестән арындырганнан соң, Асалья углы Шапанны, шәһәр башлыгы Магасеяне һәм Йоәхәз углы елъязмачы Йоахны чакыртып, аларны үз Раббы Алласының йортын төзекләндерергә җибәрде. 9Алар, баш рухани Хилкыйя янына килеп, Аллаһы йортына китерелгән көмешне аңа тапшырдылар. Әлеге көмешне бусага төбендә сакта торучы левиләр Менашше һәм Эфраим ыругыннан, башка исраилиләрдән, Яһүдә һәм Беньямин ыругыннан, Иерусалимдә яшәүчеләрдән җыйганнар иде. 10Шушы көмеш Раббы йортында төзү эшләре белән җитәкчелек итүчеләр кулына тапшырылды. Алар исә аны Раббы йортын төзәтү-яңарту белән шөгыльләнүче эшчеләргә түләде, 11Яһүдәнең әүвәлге патшалары кайгыртып тормаганга күрә, тәмам җимерелгән бинаны төзекләндерергә эшкәртелгән таш һәм өрлек-бәпкәлек агач сатып алыр өчен, балта осталарына һәм төзүчеләргә бүлеп бирде. 12Төзелештә катнашучылар намус белән эшләде; аларга күз-колак булыр өчен, левиләрдән Мерари угыллары Яхат белән Убадия һәм Коһат угыллары Зәкәрия белән Мешуллам билгеләнде. Уен коралларында уйный белүче барлык левиләр+
13йөк ташучыларның һәм һәртөрле вазифа башкаручыларның эшен күзәтте; левиләрнең кайберләре кәтип, назыйр, капка сакчылары иде.

14•Раббы йортында җыйналган көмешне алып чыккан вакытта, рухани Хилкыйя Раббының Муса аркылы биргән Канун китабына тап булды+. 15Хилкыйя:

– Раббы йортында мин Канун китабына тап булдым, – дип, табылдык китапны кәтип Шапанга сузды.

16Шапан исә, китапны патшага алып барып:

– Синең хезмәтчеләрең үзләренә йөкләнгән һәр эшне башкаралар; 17Раббы йортында булган көмешне алар төзекләндерү эшләре белән җитәкчелек итүчеләргә тапшырдылар, – дип хисап бирде.

18Аннары кәтип Шапан:

– Рухани Хилкыйя миңа бер китап бирде, – дип, аны патшага укып күрсәтте.

19Канун сүзләрен ишетүгә патша, өстендәге киемнәрен ертып, 20Хилкыйягә, Шапан углы Ахикамга, Михә[*] углы Абдунга[*], кәтип Шапанга һәм патша хезмәтчесе Асаягә:+

21– Барыгыз, минем хакка, Исраил белән Яһүдәдә калган халык хакына әлеге табылдык китапта язылган сүзләр турында Раббыдан сорап белешегез; Раббының безгә кабынган ачуы зурдыр, чөнки ата-бабаларыбыз Аның сүзенә колак салмадылар – әлеге китапта язылганнар буенча гамәл кылмадылар, – дип боерды+.

22Шуннан соң Хилкыйя һәм патша җибәргән кешеләр, Иерусалимнең икенче төбәгенә барып, кием-салымнарны карап-барлап торучы Хасрадан[*] туган Такһат[*] углы Шаллумның хатыны – пәйгамбәр Хулда белән киңәштеләр+.

23Хулда аларга:

– Исраилнең Раббы Алласы менә нәрсә ди! Сезне Минем янга җибәргән кешегә, 24Раббы болай дип әйтә, диген: «Шушы урынга һәм шушында яшәүчеләргә Мин бәла-каза җибәрермен – Яһүдә патшасы Йошия каршында укыган китапта телгә алынган барлык ләгънәт-каһәрләрне яудырырмын. 25Миннән йөз чөереп, чит илаһларга багышлап корбан китергән, кылган бөтен гамәлләре белән ярсуымны кузгаткан өчен, бу урынга Минем ачуым чыкты, һәм ул басылырлык түгел»+. 26Сезне Раббыдан сорашып-белешер өчен җибәргән Яһүдә патшасына әйтегез: «Исраилнең Раббы Алласы син ишеткән сүзләр хакында болай ди: 27„Шушы урынга һәм шушында яшәүчеләргә карата әйтелгән Аллаһы сүзләрен ишеткәннән соң, син, йөрәгең йомшап, Аллаһы алдында түбәнчелек күрсәткән өчен, өстеңдәге киемнәреңне ертып Минем каршыда күз яшьләре түккән өчен, Мин сине ишеттем, – ди Раббы. –+
28Әнә шуның өчен Мин сине ата-бабаларың янына озатырмын, һәм син, шушы урынга һәм шушында яшәүчеләргә Мин җибәрәсе барлык бәла-казаларны күрмичә, тынычлыкта дәфен кылынырсың“», – диде.

Әлеге җавапны хәбәрчеләр патшага җиткерделәр+.

Йошиянең Раббы белән төзегән килешүне раславы

29•Шуннан патша, кешеләр җибәреп, Яһүдә белән Иерусалимнең бөтен өлкәннәрен үз янына җыеп алды, 30һәм яһүдиләр, Иерусалимнең бар халкы, руханилар, левиләр, олысы-кечесе белән бергә Раббы йортына юнәлде. Шунда ул аларга Раббы йортында табылган Килешү китабындагы сүзләрнең бөтенесен кычкырып укып бирде+. 31Үз урынына басып ул: «Әлеге китапта язылган Килешүнең сүзләрен үтәр өчен, мин Раббы юлыннан йөрермен, бар йөрәгем вә җаным белән Аның боерыкларына, күрсәтмәләренә һәм кагыйдәләренә буйсынырмын», – дип, Раббы белән Килешүне раслады+. 32Шуннан соң патша Иерусалимдә һәм Беньямин җирендә яшәүчеләрнең һәммәсенә әлеге Килешүгә кушылырга боерды; һәм Иерусалим халкы Аллаһының, ата-бабалары Алласының Килешүе буенча эш итә башлады. 33Шул рәвешле, Йошия исраилиләр яшәгән бөтен җирләрдән җирәнгеч саналган пот-сыннарны себереп түкте һәм Исраил җирендә көн күргән бөтен халыкка үзләренең Раббы Алласына хезмәт итәргә әмер бирде; һәм Йошия исән чакта, халык үз ата-бабаларының Раббы Алласы юлыннан тайпылмады+.

35

Йошиянең Котылу бәйрәмен уздыруы

35^1•Йошия Иерусалимдә Раббы хөрмәтенә Котылу бәйрәме уздырды; беренче айның ундүртенче көнендә бәйрәм хөрмәтенә алар корбан бәрәне чалдылар+. 2Йошия, руханиларга үз вазифаларын үтәргә кушып, аларны Раббы йортындагы хезмәтләрен башкаруга рухландырды. 3Үзләрен Раббыга багышлаган һәм бөтен Исраил халкына гыйлем биргән левиләргә ул:

– Изге сандыкны Исраил патшасы Давыт углы Сөләйман төзеткән Аллаһы йортына кертеп урнаштырыгыз, – диде. – Моннан ары аны җилкәгездә күтәреп йөртүнең ихтыяҗы юк; инде Раббы Аллагызга һәм Аның халкы Исраилгә хезмәт итегез+. 4Исраил патшасы Давыт һәм аның углы Сөләйман биргән күрсәтмәдәгечә, гаилә-гаилә булып хезмәткә әзерләнегез;+
5гаилә-йортлары буенча төркемнәргә бүленгән халкыгызның вәкилләре буларак изге урында башка левиләр янында басып торыгыз. 6Бәйрәм хөрмәтенә корбан бәрәне чалыгыз һәм үзегезне пакьләгез, Муса аша Раббы әйткәнчә, корбан малын кардәшләрегез өчен әзерләгез.

7Аннары Йошия, шунда җыелган халыкка дип, вак терлектән утыз мең баш сарык бәрәнен һәм кәҗә бәтиен, шулай ук өч мең баш эре терлекне бәйрәм хөрмәтенә корбанга китерде. Болар һәммәсе патшаның үз мөлкәтеннән иде+. 8Аның түрәләре дә халыкка, руханиларга һәм левиләргә ихтыяри бүләкләрен бирде. Аллаһы йорты өчен җаваплы Хилкыйя, Зәкәрия һәм Ехиел бәйрәм хөрмәтенә корбанга дип руханиларга ике мең алты йөз баш вак терлек һәм өч йөз баш эре терлек бүләк иттеләр. 9Шулай ук левиләрнең башлыклары – Кенанья, аның ир туганнары Шәмәгыйя һәм Нетанел, шулай ук Хәшәбия, Егыил һәм Йозабад – бәйрәм хөрмәтенә корбанга дип левиләргә биш мең баш вак һәм биш йөз баш эре терлек бүләк иттеләр.

10Хезмәт кылу өчен әзерлек тәмамланганнан соң, патша боерганча, руханилар үз урынына, левиләр үз төркеменә килеп басты+. 11Шуннан левиләр бәйрәм хөрмәтенә корбан бәрәннәре чалдылар; һәм руханилар алар кулыннан корбан малының канын алып мәзбәхкә сиптеләр, левиләр исә корбан бәрәннәренең тиресен туный тордылар. 12Муса китабында язылганча, корбан бәрәннәренең Раббыга багышлап яндырылырга тиешле өлешен аерып алып һәр гаилә-йортка таратып чыктылар. Аннары эре терлек белән дә шул ук эшне башкардылар. 13Шуннан соң, йола кушканча шартын китереп, корбан бәрәнен утта кыздырдылар, изге корбанны исә, казаннарда, чүлмәкләрдә, табаларда пешереп, тиз-тиз бар халыкка таратып чыктылар+. 14Рухани Һарун угыллары төнгә кадәр тулаем яндыру корбаны китерү һәм эч мае яндыру белән мәшгуль булганга күрә, левиләр үзләре һәм руханилар өчен әнә шуннан соң гына әзерли алдылар. Шулай итеп, левиләр үзләре өчен дә, рухани Һарун угыллары өчен дә әзерләде. 15Давыт һәм Асаф, Һеман һәм патшаның гаиптән хәбәр бирүчесе Едутун билгеләгәнчә, җырчы Асаф угыллары үз урыннарында басып тордылар; капка сакчылары да һәрбер капка төбендә сакта булды, чөнки аларга хезмәт урынын ташлап китүнең хаҗәте юк иде, чөнки алар өчен барысын да кардәшләре – левиләр әзерләп бирде+.

16Шулай итеп, Йошия патшаның әмере нигезендә Раббыга багышланган барча хезмәтләр башкарылды: Котылу бәйрәмен билгеләп үттеләр һәм Раббы мәзбәхендә тулаем яндыру корбаны китерделәр. 17Котылу бәйрәмен уздырган исраилиләр шунда җиде көн дәвамында Төче күмәч бәйрәмен үткәрделәр+. 18Исраилдә Шемуил пәйгамбәр заманыннан бирле Котылу бәйрәмен шулай зурдан уздырганнары юк иде әле. Йошия патша, руханилар, левиләр, бөтен Яһүдә, Исраил һәм Иерусалим халкы үткәргән кебек итеп Исраил патшаларыннан моңарчы беркемнең дә Котылу бәйрәмен алай уздырганы булмады. 19Әлеге бәйрәм Йошия патшалыгының унсигезенче елында үткәрелде.

Йошиянең үлеме

20•Йошия Изге йортта бөтен эшләрне тәмамлаганнан соң, Мисыр патшасы Нехо Фырат елгасы буендагы Кәркәмеш шәһәренә яу белән кузгалды; Йошия аңа каршы күтәрелде+. 21Әмма Нехо:

– Яһүдә патшасы, ни кирәк сиңа миннән? Минем сиңа каршы яу чабуым түгел, бүген мин дошманым белән алышырга барам. Аллаһы миңа ашыгырга кушты, һәм Ул минем юлдашымдыр; каршы килмә Аңа, юкса харап итәр, – дип, аның янына үзенең илчеләрен җибәрде.

22Ләкин Йошия үзе алган юлдан чигенмәде, өс-башын алыштырды да сугышка әзерләнде; Аллаһының Нехога әйткән сүзләренә колак салмады – Мегиддо тигезлегенә алышырга чыкты+. 23Шунда укчылар Йошия патшага аттылар, һәм патша үзенең хезмәтчеләренә:

– Алып китегез мине биредән, мин авыр яраландым, – диде+.

24Хезмәтчеләре аны сугыш арбасыннан төшереп икенче арбасына күчереп утырттылар да Иерусалимгә алып кайттылар. Шунда ул җан тәслим кылды; аның җәсәден[*] ата-бабалары төрбәсендә дәфен кылдылар. Йошияне югалту кайгысыннан бөтен Яһүдә һәм Иерусалим күз яшьләре түкте+. 25Йошиягә багышлап Иремия кайгы җыры язды; һәм бүгенге көндә дә бөтен җырчы ир-егетләр вә хатын-кызлар Йошияне искә алып шушы кайгы җырын башкаралар; бу – Исраилдә гадәткә кергән; әлеге җыр Кайгы җырлары китабында да урын алган.

26-27Йошия патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, аның Раббы канунына муафыйк булган игелекле эшләре, беренчесеннән алып соңгысына кадәр, Исраил вә Яһүдә патшаларының елъязмасында бәян ителгән.

36

Яһүдә патшасы Яһүәхәз

36^1•Шуннан илнең халкы Йошия углы Яһүәхәзне атасы урынына Иерусалимдә патша итеп куйды. 2Тәхеткә утырганда, Яһүәхәзгә егерме өч яшь булып, Иерусалимдә ул өч ай дәвамында идарә итте. 3Мисыр патшасы, аны Иерусалимдәге тәхетеннән бәреп төшереп, Яһүдәне йөз талант көмеш вә бер талант алтын түләргә мәҗбүр итте. 4Мисыр патшасы Нехо, Яһүәхәзнең ир туганы Эльякыймны Яһүдә һәм Иерусалим өстеннән патша итеп куеп, аның исемен Яһоякыймга алыштырды; Эльякыймның ир туганы Яһүәхәзне исә Мисырга алып китте+.

Яһоякыйм патша

5•Тәхеткә утырганда, Яһоякыймга егерме биш яшь булып, Иерусалимдә ул унбер ел дәвамында идарә итте. Яһоякыйм Раббы Алласының күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылды. 6Бабил патшасы Нәбухаднессар аңа һөҗүм итте дә, бакыр богау салып, аны Бабил җиренә алып китте+. 7Нәбухаднессар, Раббы йортындагы әйберләрнең дә бер өлешен үзе белән Бабилгә алып китеп, аларны үзенең Бабилдәге сараена кертеп урнаштырды+.

8Яһоякыйм патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, аның чирканыч эшләре һәм барлык гаепләре Исраил вә Яһүдә патшаларының китабында бәян ителгән. Аның урынына патша булып углы Яһояхин килде.

Яһүдә патшасы Яһояхин

9•Тәхеткә утырганда, Яһояхинга унсигез яшь булып, Иерусалимдә ул өч ай да ун көн дәвамында идарә итте. Яһояхин Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылды. 10Яз җиткәч, Нәбухаднессар патша, үзенең кешеләрен җибәреп, аны Раббы йортындагы зиннәтле әйберләр белән бергә Бабилгә алып кайтырга боерды, ә аның якын туганы Сәдыкыйяне исә Яһүдә белән Иерусалим өстеннән патша итеп куйды+.

Яһүдә патшасы Сәдыкыйя

11•Тәхеткә утырганда, Сәдыкыйягә егерме бер яшь булып, Иерусалимдә ул унбер ел дәвамында идарә итте. 12Ул үз Раббы Алласының күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылды һәм Раббы сүзләрен җиткерүче Иремия пәйгамбәр алдында түбәнчелек күрсәтмәде+. 13Ул шулай ук Аллаһы исеме белән антлар эчергән Нәбухаднессар патшага каршы баш күтәрде. Йөрәге тәмам каткан, үҗәт Сәдыкыйя Исраилнең Раббы Алласына йөзе белән борылырга теләмәде+. 14Руханиларның башлыклары да, халык үзе дә, чит халыкларның әшәке гамәлләренә ияреп, Иерусалимдәге Раббы изгеләндергән йортны нәҗесләп, туры юлдан һаман ныграк тайпыла бирделәр+.

Иерусалимнең тар-мар ителүе

15•Ата-бабаларының Раббы Алласы, Үз халкын һәм Үз торагын кызганып, алар янына һаман хәбәрчеләрен җибәрә торды+. 16Әмма алар Аллаһы хәбәрчеләрен мәсхәрәләде генә, Аллаһы сүзләрен игътибарга алмыйча, Аның пәйгамбәрләрен мыскыл итте. Ахыр чиктә Раббының Үз халкына булган ярсуы ташып түгелде, һәм һичкемнең котылыр чарасы калмады+. 17Алар өстенә Ул Бабил патшасын[*] котыртты, һәм шул патша Изге йортта аларның егетләрен кылычтан уздырды, ни егетләрне, ни гыйффәтле кызларны, ни өлкәннәрне, ни авыру-сырхауларны аямады; Аллаһы аларны шушы патша кулына тапшырды+. 18Бабил патшасы Аллаһы йортындагы әйберләрнең зурысын-кечесен, Раббы йортындагы хәзинәне, патшаның, аның түрәләренең хәзинәсен дә Бабилгә алып китте. 19Аллаһы йортына ут салынды, Иерусалим дивары җимерелде, барча сарайлар янып бетте, бөтен кыйммәтле-затлы әйберләр көл-тузанга әйләнде. 20Кылычтан исән калган кешеләрне әлеге патша Бабилгә сөрде; алар ул җирдә аның һәм угылларының колы булды. Бу хәл Фарсы патшалыгы көч туплаганчы 21шулай дәвам итте; Иремия аша Раббы әйткәнчә, шимбә[*] көнне ял иткәндәй җир җитмеш ел буена вәйран хәлдә ятты+.

Кир патшаның Яһүдә халкын сөргеннән кайтаруы

22•Фарсы патшасы Кир хакимлегенең беренче елында Раббы, Иремия аша җиткергән сүзен гамәлгә ашырып, Фарсы патшасы Кирны үз патшалыгындагы бар халыкка түбәндәге язма фәрманны белдерергә этәрде+.

23Фарсы патшасы Кир белдерәдер:

Раббы, Күкләр Алласы, җирдәге бөтен патшалыкларны минем кулга тапшырды, Ул миңа Яһүдәдәге Иерусалимдә Үзенә бер йорт салырга кушты. Аның халкыннан һәммә кеше – Аллаһы аның юлдашы булсын! – юлга кузгалсын+.

* 1:17 Шәкыл – 10 гр.

* 2:8 Бәкам – русчасы: сандал.

* 2:10 Кор – сыеклык үлчәү берәмлеге, 220 л.

* 2:10 Бат – сыеклык үлчәү берәмлеге, 22 л.

* 3:3 Терсәк – 45 см.

* 3:4 …егерме… – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: йөз егерме.

* 3:8 Талант – 30 кг.

* 4:2 Диңгез – Раббы йорты ишегалдындагы «диңгез» дип аталган бассейн.

* 4:5 Уч – 7,5 см.

* 4:17 Середа – «III Патшалар», 7:46 да «Саретан» дип бирелгән.

* 6:42 …сайлаган… – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: май сөрткән.

* 8:17 Элот – «IV Патшалар», 16:6 да «Элат» дип бирелгән.

* 9:4 …Раббы йортында патша китергән корбаннарны… – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: Раббы йортына илтүче өске каттагы бүлмә.

* 9:15 Бека – 5 гр.

* 9:21 Таршиш кораблары – ягъни сәүдә кораблары.

* 9:29 Гаиптән хәбәр – Аллаһыдан иңгән хәбәр, вәхи.

* 9:29 Вәхи – Аллаһы тарафыннан пәйгамбәр күңеленә салынган хәбәр. Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: Аллаһыдан иңгән күренеш.

* 9:31 Дәфен кылу – мәет күмү.

* 10:18 Һадорам – «III Патшалар», 12:18 дә «Адунирам» дип бирелгән.

* 11:15 Каһин – рухани (гадәттә, мәҗүси халыкларда).

* 12:3 Лубиләр – ягъни ливиялеләр.

* 13:2 Микәя – «III Патшалар», 15:2 дә аның исеме Мәгакәһ дип бирелгән.

* 13:5 Тоз килешүе – «мәңге какшамас килешү» мәгънәсендә.

* 14:13 Ганимәт – сугышта кулга төшкән байлык; русчасы: трофей.

* 14:14 Вәйран – ватык, җимерек, хәрабә хәленә килгән.

* 19:8 Алар барысы да Иерусалимдә яшәделәр. – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: Шуннан алар Иерусалимгә әйләнеп кайттылар.

* 20:2 Арам – кайбер борынгы язмаларда: Эдом.

* 20:26 Берәкә – яһүдчә «мөбарәк кылу» мәгънәсендә.

* 21:2 Яһүдә – яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: Исраил.

* 21:17 Яһүәхәз – 22:1 дә һәм «IV Патшалар», 8:24 тә «Ахазея» дип бирелгән.

* 22:2 …егерме ике… – «IV Патшалар», 8:26 белән чагыштырыгыз. Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: кырык ике.

* 22:11 Яһошабгат – «IV Патшалар», 11:2 дә «Яһошеба» дип бирелгән.

* 24:26 Забад – «IV Патшалар», 12:21 дә «Йозабад» дип бирелгән.

* 24:26 Шимрит – «IV Патшалар», 12:21 дә «Шомер» дип бирелгән.

* 26:1 Уззия – «IV Патшалар», 14:21 дә «Азария» дип бирелгән.

* 28:24 …алып китте… – Яһүд телендә әлеге гыйбарә «ватып бетерде» дигәнне дә аңлатырга мөмкин.

* 33:4 …мәзбәхләр… – Чит илаһларга куелган мәзбәхләр турында сүз бара.

* 34:20 Михә – «IV Патшалар», 22:12 дә «Михая» дип бирелгән.

* 34:20 Абдун – «IV Патшалар», 22:12 дә «Ахбор» дип бирелгән.

* 34:22 Хасра – «IV Патшалар», 22:14 тә «Хархас» дип бирелгән.

* 34:22 Такһат – «IV Патшалар», 22:14 тә «Тикъва» дип бирелгән.

* 35:24 Җәсәд – гәүдә.

* 36:17 Бабил патшасы – яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: килданиләр патшасы.

* 36:21 Раббы кануны буенча һәр алты елдан соң җир бер ел ял итәргә тиеш булган («Левиләр», 25:2-7 не карагыз), исраилиләр исә әлеге канунны санламаганнар («Левиләр», 26:34, 43 не карагыз).

• 1:1 III Патшалар 3:4-14
+ 1:1 I Елъязма 29:25
+ 1:3 I Елъязма 16:39, I Елъязма 21:29

+ 1:4 I Елъязма 13:5-6, II Патшалар 6:17, I Елъязма 15:1

+ 1:5 Чыгыш 31:2, Чыгыш 27:1, Чыгыш 38:1

+ 1:8 I Елъязма 28:5

+ 1:9 III Патшалар 8:26, II Елъязма 6:17, Яратылыш 13:16, Яратылыш 28:14

+ 1:12 III Патшалар 4:29-31, III Патшалар 5:12, III Патшалар 10:23, Вәгазьче 1:16

• 1:14 III Патшалар 10:26-29
+ 1:14 III Патшалар 4:26, III Патшалар 9:19
+ 1:16 Канун 17:16
• 2:1 III Патшалар 5
+ 2:3 I Елъязма 14:1
+ 2:5 Зәбур 134:5

+ 2:6 III Патшалар 8:27, II Елъязма 6:18, Ишагыйя 66:1

+ 2:7 I Елъязма 22:15
+ 2:11 III Патшалар 10:9
+ 2:13 III Патшалар 7:13-14
+ 2:16 Ешуа 19:46
+ 2:17 I Елъязма 22:2
• 3:1 III Патшалар 6, III Патшалар 7:15-21
+ 3:1 Яратылыш 22:2, I Елъязма 22:1
+ 3:10 Чыгыш 25:18-20
+ 3:14 Чыгыш 26:31
+ 3:15 IV Патшалар 25:16-17, Иремия 52:21-23
• 4:1 III Патшалар 7:23-51
+ 4:1 II Елъязма 7:7, II Елъязма 8:12
+ 4:2 IV Патшалар 16:17
+ 4:6 Яхәзкыл 40:38
+ 4:7 Чыгыш 25:31-39
• 5:2 III Патшалар 8:1-13
+ 5:2 II Патшалар 6:12

+ 5:8 Чыгыш 25:22, Чыгыш 26:33-34, II Елъязма 3:10-13, Чыгыш 25:13-15

+ 5:10 Чыгыш 16:33-34, Саннар 17:10, Чыгыш 25:21, Чыгыш 40:20, Канун 10:5

+ 5:11 I Елъязма 24:1-9

+ 5:12 I Елъязма 6:33, I Елъязма 6:39, I Елъязма 25:1, I Елъязма 15:16, Зәбур 150:3-5

+ 5:13 I Елъязма 16:42, I Елъязма 16:34, Эзра 3:11, Зәбур 105:1

+ 5:14 Чыгыш 40:34-35
+ 6:1 Зәбур 17:12, Зәбур 96:2
• 6:3 III Патшалар 8:14-21
+ 6:3 II Патшалар 6:18
+ 6:6 II Патшалар 7:6-8, I Елъязма 17:5-7

+ 6:7 II Патшалар 7:2, I Елъязма 17:1, I Елъязма 22:7

+ 6:9 II Патшалар 7:12-13
+ 6:10 I Елъязма 28:5
• 6:12 III Патшалар 8:22-53
+ 6:12 Эзра 9:5
+ 6:14 Чыгыш 15:11
+ 6:16 II Патшалар 7:16, III Патшалар 2:4
+ 6:17 II Елъязма 1:9
+ 6:18 II Елъязма 2:6, Ишагыйя 66:1
+ 6:20 Канун 12:11
+ 6:22 Чыгыш 22:11
+ 6:24 Левиләр 26:17
+ 6:26 Канун 11:17, III Патшалар 17:1
+ 6:27 I Патшалар 12:23

+ 6:28 Левиләр 26:16, Канун 28:22, Амос 4:9, Хәггәй 2:17

+ 6:30 I Елъязма 28:9, Зәбур 43:20, Гыйбрәтле сүзләр 15:11, Рәсүлләр 1:24

+ 6:32 Зәбур 101:16

+ 6:36 Гыйбрәтле сүзләр 20:9, Вәгазьче 7:20, Ягъкубтан хат 3:2, I Яхъядан хат 1:8-10, Римлыларга хат 3:23

+ 6:37 Левиләр 26:40, Нәхәмия 9:2, Даниил 9:4-5

+ 6:38 Иремия 29:12-14
+ 6:40 Нәхәмия 1:6, Нәхәмия 1:11, Зәбур 129:2
+ 6:41 Әюб 29:14, Зәбур 131:8-9
+ 6:42 Зәбур 131:10
• 7:1 III Патшалар 8:62-66

+ 7:1 Левиләр 9:24, Хөкемчеләр 6:21, III Патшалар 18:38, I Елъязма 21:26, Чыгыш 40:34-35, II Елъязма 5:14

+ 7:3 Эзра 3:11, Зәбур 105:1
+ 7:7 II Елъязма 4:1
+ 7:8 Левиләр 23:34
• 7:11 III Патшалар 9:1-9
+ 7:12 III Патшалар 3:5
+ 7:13 II Елъязма 6:26, II Елъязма 6:28
+ 7:14 II Елъязма 12:7
+ 7:15 II Елъязма 6:40
+ 7:16 Канун 11:12
+ 7:18 III Патшалар 2:4
+ 7:20 Канун 4:26, Канун 28:37

+ 7:21 Левиләр 26:32, Канун 29:24, Иремия 22:8, Иремия 52:13

• 8:1 III Патшалар 9:10-28
+ 8:1 III Патшалар 6:38, III Патшалар 7:1
+ 8:5 Ешуа 16:3, Ешуа 16:5, Канун 3:5
+ 8:9 Левиләр 25:9, III Патшалар 5:13
+ 8:11 III Патшалар 3:1, III Патшалар 7:8
+ 8:12 II Елъязма 4:1, II Елъязма 7:7
+ 8:13 Канун 16:1-17

+ 8:14 I Елъязма 24:6, I Елъязма 25:1, I Елъязма 9:22

+ 8:17 Канун 2:8, IV Патшалар 14:22

+ 8:18 Яратылыш 10:29, I Елъязма 29:4, Әюб 22:24, Әюб 28:16, Зәбур 44:10, Ишагыйя 13:12

• 9:1 III Патшалар 10:1-13

+ 9:1 Зәбур 71:10, Зәбур 71:15, Ишагыйя 60:6, Иремия 6:20, Яхәзкыл 27:22, Яхәзкыл 38:13, Йоил 3:8, III Патшалар 4:34, Маттай 12:42, Лүк 11:31

+ 9:8 II Елъязма 2:11, II Патшалар 8:15
+ 9:10 III Патшалар 9:27-28
• 9:13 III Патшалар 10:14-29
+ 9:16 III Патшалар 14:26, III Патшалар 7:2
+ 9:21 III Патшалар 22:48
+ 9:22 III Патшалар 3:12-13, II Елъязма 1:12

+ 9:23 III Патшалар 4:34, III Патшалар 10:1, II Елъязма 9:1

+ 9:25 III Патшалар 4:26, II Елъязма 1:14-17, III Патшалар 9:19, III Патшалар 4:26

+ 9:26 III Патшалар 4:21
+ 9:28 Канун 17:16, II Елъязма 1:14-16
• 9:29 III Патшалар 11:41-43
• 10:1 III Патшалар 12:1-23
+ 10:1 Хөкемчеләр 9:6
+ 10:2 III Патшалар 11:26, III Патшалар 11:40

+ 10:4 III Патшалар 4:7, III Патшалар 4:22, III Патшалар 9:15

+ 10:15 III Патшалар 11:31
+ 10:16 II Патшалар 20:1
+ 10:18 III Патшалар 4:6, III Патшалар 5:14
+ 11:2 II Елъязма 12:5, II Елъязма 12:15
+ 11:5 II Елъязма 8:5
+ 11:14 Саннар 35:2-3

+ 11:15 III Патшалар 12:31, III Патшалар 13:33, Левиләр 17:7, III Патшалар 12:28

+ 11:18 I Патшалар 16:6, I Патшалар 17:13
+ 11:22 Канун 21:15-17
• 12:1 III Патшалар 14:22-28
+ 12:2 III Патшалар 11:40
+ 12:4 II Елъязма 11:5-12
+ 12:5 III Патшалар 12:22, II Елъязма 11:2
+ 12:6 Чыгыш 9:27
+ 12:9 III Патшалар 10:17
+ 12:12 II Елъязма 19:3
• 12:13 III Патшалар 14:29-31

+ 12:15 III Патшалар 12:22, II Елъязма 11:2, II Елъязма 12:5, II Елъязма 9:29, II Елъязма 13:22

• 13:1 III Патшалар 15:1-24
+ 13:5 II Патшалар 7:12-13
+ 13:6 III Патшалар 11:26
+ 13:8 III Патшалар 12:28

+ 13:9 II Елъязма 11:14, Иремия 5:7, Иремия 16:20

+ 13:12 Саннар 10:9
+ 13:20 III Патшалар 14:20
+ 13:22 II Елъязма 9:29, II Елъязма 12:15
• 14:2 III Патшалар 15:9-12
+ 14:3 Чыгыш 23:24, Чыгыш 34:13

+ 14:6 II Елъязма 11:5, II Елъязма 15:15, II Елъязма 20:30

+ 14:9 Ешуа 15:44, II Елъязма 11:8

+ 14:14 Яратылыш 10:19, Яратылыш 20:1, Яратылыш 26:1, II Елъязма 17:10, II Елъязма 20:29

+ 15:1 Саннар 24:2, II Елъязма 20:14, II Елъязма 24:20

+ 15:2 I Елъязма 28:9, Ишагыйя 55:6, Иремия 29:13

+ 15:6 Марк 13:8
+ 15:7 Ешуа 1:6-7
+ 15:9 II Елъязма 11:16
+ 15:11 II Елъязма 14:15

+ 15:12 IV Патшалар 23:3, II Елъязма 29:10, II Елъязма 34:31

+ 15:13 Канун 13:6-9

+ 15:15 II Елъязма 14:6, II Елъязма 20:30

+ 15:16 III Патшалар 15:13-15, IV Патшалар 23:4, IV Патшалар 23:6, IV Патшалар 23:12

• 16:1 III Патшалар 15:17-22
+ 16:2 III Патшалар 14:26, IV Патшалар 12:18
+ 16:7 Ишагыйя 31:1, Иремия 17:5
+ 16:8 II Елъязма 12:3, II Елъязма 14:9

+ 16:9 Гыйбрәтле сүзләр 5:21, Иремия 16:17, Иремия 32:19, Зәкәрия 4:10, III Патшалар 15:32

+ 16:10 II Елъязма 18:26
+ 17:2 II Елъязма 11:5
+ 17:4 III Патшалар 12:28
+ 17:10 II Елъязма 14:14, II Елъязма 20:29
• 18:1 III Патшалар 22:4-35
+ 18:1 II Елъязма 21:6
+ 18:2 Канун 4:43, Ешуа 21:38-39
+ 18:3 IV Патшалар 3:7
+ 18:5 III Патшалар 18:19
+ 18:6 IV Патшалар 3:11
+ 18:10 Канун 33:17, Зәкәрия 1:18-19
+ 18:13 Саннар 22:18, Саннар 24:13
+ 18:16 Саннар 27:17, Яхәзкыл 34:5
+ 18:18 Ишагыйя 6:1, Даниил 7:9, Ачылыш 4:2
+ 18:24 III Патшалар 20:30
+ 18:26 II Елъязма 16:10
+ 18:27 Саннар 16:29, Михә 1:2
+ 18:33 II Елъязма 35:23
+ 19:2 III Патшалар 16:1, II Елъязма 20:34
+ 19:3 II Елъязма 12:12
+ 19:5 Канун 16:18
+ 19:6 Римлыларга хат 13:4
+ 19:7 Канун 1:17
+ 19:8 Зәбур 121:5
+ 19:9 II Патшалар 23:3

+ 19:10 Канун 17:8-9, Яхәзкыл 3:17, Яхәзкыл 33:7

+ 20:2 Яратылыш 14:7
+ 20:3 Эзра 8:21, Иремия 36:9, Юныс 3:5
+ 20:6 I Елъязма 29:12
+ 20:7 Ишагыйя 41:8, Ягъкубтан хат 2:23

+ 20:9 III Патшалар 8:33, III Патшалар 8:37, II Елъязма 6:28, II Елъязма 6:34

+ 20:10 Канун 2:5, Канун 2:9, Канун 2:19, Саннар 20:21

+ 20:12 Зәбур 24:15, Зәбур 122:1-2, Зәбур 140:8

+ 20:14 II Елъязма 15:1

+ 20:17 Канун 20:1-4

+ 20:19 Чыгыш 6:16, I Елъязма 6:16-18, I Елъязма 9:19

+ 20:20 II Патшалар 14:2

+ 20:21 I Елъязма 16:34, II Елъязма 5:13, Эзра 3:11, Зәбур 105:1

+ 20:23 Хөкемчеләр 7:22, I Патшалар 14:20, II Елъязма 20:22-23

+ 20:29 II Елъязма 14:14, II Елъязма 17:10
+ 20:30 II Елъязма 14:6, II Елъязма 15:15
• 20:31 III Патшалар 22:41-50
+ 20:34 III Патшалар 16:1, II Елъязма 19:2
• 21:4 IV Патшалар 8:16-24
+ 21:6 III Патшалар 12:28-30, II Елъязма 18:1
+ 21:7 II Патшалар 21:17, III Патшалар 11:36
+ 21:8 Яратылыш 27:40, III Патшалар 22:47

+ 21:12 III Патшалар 17:1, II Елъязма 14:2-5, II Елъязма 17:3-4

+ 21:13 III Патшалар 12:28-30, III Патшалар 16:31-33

+ 21:16 II Елъязма 17:11
+ 21:19 II Елъязма 16:14
• 22:1 IV Патшалар 8:25
+ 22:2 IV Патшалар 11:1, II Елъязма 22:10
+ 22:4 III Патшалар 16:31-33
+ 22:5 IV Патшалар 8:15, III Патшалар 22:3
+ 22:8 IV Патшалар 10:11-14
+ 22:9 II Елъязма 17:4
• 22:10 IV Патшалар 11:1-20
+ 22:10 II Елъязма 22:2, Хөкемчеләр 9:5
+ 23:3 II Патшалар 7:12-13
+ 23:4 I Елъязма 9:25
+ 23:11 Канун 17:18-19, I Патшалар 10:24
+ 23:13 IV Патшалар 23:3, II Елъязма 6:13
+ 23:15 Нәхәмия 3:28, Иремия 31:40
+ 23:17 IV Патшалар 10:27

+ 23:18 Саннар 28:2, I Елъязма 23:6, I Елъязма 24:6

+ 23:19 Левиләр 11
• 24:1 IV Патшалар 12:1-15
+ 24:6 Чыгыш 30:11-16
+ 24:10 Марк 12:41, Лүк 21:1
• 24:17 IV Патшалар 12:17-21
+ 24:18 Канун 16:21-22
+ 24:19 Иремия 25:4
+ 24:20 Саннар 24:2, II Елъязма 15:1
+ 24:21 Маттай 23:35, Лүк 11:51
+ 24:22 Яратылыш 9:5
+ 24:24 Левиләр 26:8, Ишагыйя 30:17
• 25:1 IV Патшалар 14:1-22
+ 25:3 II Елъязма 24:25-26
+ 25:4 Канун 24:16
+ 25:5 Саннар 1:3
+ 25:11 II Патшалар 8:13
+ 25:12 Зәбур 140:6
+ 25:14 II Елъязма 28:23
+ 25:18 Хөкемчеләр 9:8-15
+ 25:21 Ешуа 15:10

+ 25:23 Нәхәмия 8:16, Иремия 31:38, Зәкәрия 14:10

+ 25:24 III Патшалар 7:51, IV Патшалар 12:18, I Елъязма 26:15

+ 25:27 Ешуа 10:3
• 26:1 IV Патшалар 15:1-7
+ 26:2 Канун 2:8, III Патшалар 9:26
+ 26:4 II Елъязма 25:2
+ 26:5 II Елъязма 24:2
+ 26:7 I Елъязма 4:41, II Елъязма 20:1
+ 26:8 II Елъязма 17:11

+ 26:9 IV Патшалар 14:13, Нәхәмия 2:13, Нәхәмия 3:13, Нәхәмия 3:19-20

+ 26:18 Саннар 3:10, Саннар 16:40, Саннар 18:7

+ 26:20 Саннар 12:10
+ 26:21 Левиләр 13:46
+ 26:22 Ишагыйя 1:1, Ишагыйя 6:1
• 27:1 IV Патшалар 15:32-38
+ 27:2 II Елъязма 26:4, II Елъязма 26:16

+ 27:3 II Елъязма 33:14, Нәхәмия 3:26, Нәхәмия 11:21

• 28:1 IV Патшалар 16
+ 28:3 Левиләр 18:21, Канун 18:10
+ 28:4 Канун 12:2
+ 28:5 Ишагыйя 7:1
+ 28:9 Эзра 9:6, Ачылыш 18:5

+ 28:15 IV Патшалар 6:22, Гыйбрәтле сүзләр 25:21, Римлыларга хат 12:20, Канун 34:3, Хөкемчеләр 1:16

+ 28:17 Амос 1:11
+ 28:18 Амос 1:6
+ 28:20 IV Патшалар 15:29
• 29:1 IV Патшалар 18:1-3
+ 29:7 II Елъязма 28:24

+ 29:10 IV Патшалар 23:3, II Елъязма 15:12, II Елъязма 34:31

+ 29:11 Левиләр 8:14
+ 29:12 Саннар 3:17
+ 29:13 I Елъязма 15:8, I Елъязма 6:39
+ 29:14 I Елъязма 16:41-42
+ 29:16 II Патшалар 15:23
+ 29:19 II Елъязма 28:24
+ 29:22 Левиләр 8:15
+ 29:23 Левиләр 4:15

+ 29:25 II Патшалар 12:1, I Елъязма 21:9, II Елъязма 8:14, I Елъязма 25:6

+ 29:26 I Елъязма 23:5
+ 30:2 Саннар 9:9-11
+ 30:3 II Елъязма 29:34
+ 30:5 Хөкемчеләр 20:1
+ 30:6 Иремия 4:1, Йоил 2:12
+ 30:7 Яхәзкыл 20:18
+ 30:8 Чыгыш 32:9, IV Патшалар 17:14
+ 30:9 Чыгыш 34:6
+ 30:14 II Елъязма 28:24
+ 30:16 Канун 33:1
+ 30:18 Чыгыш 12:43-49
+ 30:21 Чыгыш 12:15, Чыгыш 13:6
+ 30:26 II Елъязма 7:8-10
+ 30:27 Саннар 6:23-27, Канун 26:15
+ 31:1 Канун 16:21-22
+ 31:2 I Елъязма 23:6, I Елъязма 24:6
+ 31:3 Саннар 28
+ 31:4 Саннар 18:8-24
+ 31:5 Нәхәмия 13:12
+ 31:6 Левиләр 27:30, Канун 14:22
+ 31:10 Малахи 3:10
+ 31:11 Нәхәмия 10:39
+ 31:15 Ешуа 21:9-19

+ 31:17 Саннар 4:3, Саннар 8:24-25, I Елъязма 23:24, Эзра 3:8

+ 31:20 IV Патшалар 18:3, IV Патшалар 20:3
• 32:1 IV Патшалар 18:13, Ишагыйя 36:1
+ 32:5 II Елъязма 25:23, II Патшалар 5:9
+ 32:7 Канун 31:6, IV Патшалар 6:16
+ 32:8 II Елъязма 15:2, II Елъязма 20:17
+ 32:12 IV Патшалар 18:4, II Елъязма 31:1
+ 32:13 Даниил 3:15
+ 32:15 Ишагыйя 10:11
+ 32:21 II Патшалар 24:16, I Елъязма 21:15
+ 32:24 IV Патшалар 20:11, Ишагыйя 38:8
+ 32:25 Зәбур 115:3, II Елъязма 26:16
+ 32:26 Иремия 26:19
+ 32:30 IV Патшалар 20:20
• 33:1 IV Патшалар 21:1-9

+ 33:3 II Елъязма 31:1, Канун 16:21, Канун 4:19, IV Патшалар 17:16, IV Патшалар 23:5

+ 33:4 Канун 12:11, III Патшалар 18:29, Иремия 7:30, Иремия 32:34

+ 33:5 III Патшалар 6:36, III Патшалар 7:12

+ 33:6 Левиләр 18:21, Канун 18:10, Левиләр 19:31

+ 33:8 III Патшалар 9:3, II Елъязма 7:12
+ 33:11 Канун 28:36
+ 33:13 Даниил 4:33

+ 33:14 III Патшалар 1:33, Нәхәмия 3:3, Нәхәмия 12:39, Сефания 1:10

• 33:21 IV Патшалар 21:19-26
+ 33:22 IV Патшалар 21:2-7, II Елъязма 33:3-6
+ 33:23 II Елъязма 33:12
• 34:1 IV Патшалар 22:1-7
+ 34:2 Канун 5:32

+ 34:3 Чыгыш 23:24, Чыгыш 34:13, Канун 7:5, II Елъязма 14:3

+ 34:4 Канун 16:21, IV Патшалар 23:6

+ 34:5 Левиләр 26:30, III Патшалар 13:2, IV Патшалар 23:20

+ 34:12 I Елъязма 23:5
• 34:14 IV Патшалар 22:8-20
+ 34:14 Чыгыш 24:7, Канун 31:24-26

+ 34:20 Иремия 26:24, Иремия 39:14, Иремия 40:5

+ 34:21 Канун 29:27
+ 34:22 Сефания 1:10
+ 34:25 Канун 31:29
+ 34:27 Ишагыйя 57:15
+ 34:28 Ишагыйя 57:1-2
• 34:29 IV Патшалар 23:1-3
+ 34:30 Канун 31:11

+ 34:31 IV Патшалар 11:14, IV Патшалар 23:3, II Елъязма 15:12, II Елъязма 29:10

+ 34:33 II Елъязма 28:3, II Елъязма 33:2
• 35:1 IV Патшалар 23:21-23
+ 35:1 Чыгыш 12:3-11, Канун 16:2-8
+ 35:3 II Елъязма 17:9
+ 35:4 I Елъязма 23, II Елъязма 8:14
+ 35:7 II Елъязма 31:3
+ 35:10 II Елъязма 30:16, Эзра 6:18
+ 35:13 Чыгыш 12:8-9, Канун 16:7
+ 35:15 I Елъязма 25:1, I Елъязма 26:1-19
+ 35:17 Чыгыш 12:1-20
• 35:20 IV Патшалар 23:28-30
+ 35:20 Иремия 46:2
+ 35:22 II Елъязма 18:29
+ 35:23 II Елъязма 18:33
+ 35:24 IV Патшалар 9:28, IV Патшалар 22:20
• 36:1 IV Патшалар 23:30-35
+ 36:4 Иремия 22:11-12
• 36:5 IV Патшалар 23:36
+ 36:6 Иремия 25:1, Даниил 1:1
+ 36:7 Даниил 1:2, Даниил 5:2
• 36:9 IV Патшалар 24:8-17
+ 36:10 Иремия 24:1-2, Яхәзкыл 17:12-13
• 36:11 IV Патшалар 24:18-20, Иремия 52:1-2

+ 36:12 Иремия 21:3-7, Иремия 27:12-22, Иремия 32:1-5, Иремия 38:17-26

+ 36:13 Яхәзкыл 17:15

+ 36:14 Левиләр 15:31, Иремия 7:30, Яхәзкыл 5:11

• 36:15 IV Патшалар 25:1-21, Иремия 39:1-10, Иремия 52:1-30

+ 36:15 Иремия 7:13, Иремия 25:3
+ 36:16 Иремия 5:13, Зәкәрия 1:4
+ 36:17 Канун 28:49-50
+ 36:21 Левиләр 26:33-35, Иремия 25:11
• 36:22 Эзра 1:1-4

+ 36:22 Иремия 29:10, Ишагыйя 44:28, Ишагыйя 45:1, Даниил 6:28, Эзра 5:13

+ 36:23 Ишагыйя 41:2, Ишагыйя 44:28

+ https://ibt.org.ru/ftpmirror/pub/ebook/TTR/TTR/Изге-Язма__Tran.azw3

Сүзлек

Сүзлек

1. А
2. Ә
3. Б
4. В
5. Г
6. Д
7. Җ
8. З
9. И
10. Й
11. К
12. Л
13. М
14. О
15. Ө
16. П
17. Р
18. С
19. Т
20. У
21. Ү
22. Ф
23. Х
24. Һ
25. Ч
26. Ш
27. Э
28. Ю
29. Я

Шартлы кыскартмалар:

к. – карагыз
гр. – грек телендә
рус. – рус телендә
яһ. – яһүд телендә
б. э. к. – безнең эрага кадәр
б. э. – безнең эраның

Адәм Углы

Арамей телендә бу сүз тезмәсе «кеше» дигәнне аңлата һәм беренче тапкыр «Даниил», 7:13-14 тә очрый. Инҗилдән билгеле булганча, Гайсә Мәсих Үзен Адәм Углы дип атый. («Марк», 8:31; «Рәсүлләр», 7:55-56.)

Аклау

Инҗилдәге мәгънәсе: Гайсә Мәсихнең үлеп терелүе аша Аллаһы Тәгалә кешеләрнең гөнаһларын кичерә, аларны гаепсез һәм Үзе алдында хак дип саный. Гайсә Мәсихкә иман китергән кешене генә Аллаһы аклый. («Римлыларга хат», 1:17; 3:28.)

К. Тәкъвалык, Хаклык.

Аллаһы (яһ. Эл, Элоһим)

Бердәнбер, кодрәтле, күк белән җирне бар кылучы, һәрбер җан иясен хөкемгә тартучы, Үзенә буйсынмаучыларны түбәнсетүче, тугрыларга мәрхәмәт күрсәтүче, Гайсә Мәсихкә иман китерүчеләргә мәңгелек тормыш бүләк итүче Зат.

Аллаһы Бәрәне

Тәүратта телгә алынган Муса кануны нигезендә, Исраилнең һәр кешесе Котылу бәйрәмендә Аллаһыга корбан итеп бәрән китерергә тиеш булган. Шушы гамәлләре белән алар Аллаһы ярдәмендә Мисыр коллыгыннан котылуларын билгеләгәннәр. «Аллаһы Бәрәне» – Гайсә Мәсихнең Инҗилдәге исемнәренең берсе. Бу исем Гайсә Мәсихнең кешеләр кылган гөнаһ өчен Аллаһы тарафыннан корбан ителүен аңлата. («Яхъя», 1:29; «I Көринтлеләргә хат», 5:7; «Ачылыш», 5.)

К. Котылу бәйрәме.

Аллаһы сандыгы

К. Килешү сандыгы.

Аллаһыга таба борылу

Кылган гөнаһлар өчен тәүбә итеп, гөнаһлы тормышны калдырып, Аллаһы юлына басу.

К. Тәүбә итү.

Аллаһы йорты

Аллаһы хөрмәтенә корбан китерү һәм Аңа гыйбадәт кылу өчен Иерусалимдә төзелгән бина. Исраилиләр ышанганча, бу бина Аллаһының торагы булган, шуңа күрә аны Аллаһы йорты дип атаганнар. Аллаһы йортында ике бүлмә – Изге һәм Иң изге бүлмә булган. Иң изге бүлмәгә елга бер тапкыр, махсус гыйбадәт кылу өчен, баш рухани гына керә алган. Бүлмәләрне зур пәрдә аерып торган. Гайсә Мәсих алдан әйткәнчә («Лүк», 21:5-6), б. э. беренче гасырында Аллаһы йорты римлылар тарафыннан җимерелгән.

Аллаһы Патшалыгы

Инҗилдә әлеге төшенчә Аллаһының хакимлеген аңлата. Гайсә Мәсих Аллаһы Патшалыгы турында Үзенең вәгазьләрендә сөйли («Марк», 1:15; «Лүк», 17:20-21). Ул кылган могҗизалар әлеге Патшалыкның якынлашып килүен ачык чагылдыра. Бу Патшалыкның рухи асылы Гайсә Мәсихкә иман итү аша ачыла. Җирдә Аллаһы Патшалыгы Гайсә Мәсих икенче тапкыр килгәннән соң урнашачак.

Аллаһының изге кешесе

К. Изге.

Арам

Исраил патшалыгыннан көньякта, Фойникә иленнән көнчыгышта урнашкан дәүләт, ил. Иң зур шәһәрләренең берсе Дәмәшкъ булган. Арамиләр еш кына исраилиләргә каршы сугыш алып барганнар. Безнең эрага берничә гасыр кала греклар бу илне Сүрия дип атый башлый, һәм бу исем бүгенге көндә дә саклана.

Арамей теле

Борынгы яһүд һәм гарәп телләренә кардәш тел. Гайсә Мәсих заманында яһүдиләр, нигездә, арамей телендә сөйләшкәннәр.

Ата (Аллаһыга карата)

Гайсә Мәсих Аллаһыны «Атам» дип атый («Марк», 14:36), шуның белән ата һәм бала арасында нинди мөнәсәбәтләр булса, Аллаһы белән Үзе арасында нәкъ шундый мөнәсәбәтнең барлыгын күрсәтә. Гайсә Мәсихкә иман китергән кеше дә Аллаһы белән әнә шундый мөнәсәбәткә керә һәм шуңа күрә Аллаһыны «Атам» дип атый ала.

Аширә

Диңгез алиһәсе, күк патшабикәсе; Фойникә һәм Арам халыклары аны «анабыз алиһә», «илаһлар анасы» дип атаган. Тәүраттан билгеле булганча, Исраил халкы, әледән-әле Аширәгә табынып, Аллаһыга хыянәт итә торган булган.

Ашторет

Мәҗүсиләрнең мәхәббәт, уңдырышлылык һәм сугыш алиһәсе; фойникәлеләр, арамиләр, пелештиләр һәм кайбер башка халыклар табынган «Җир патшабикәсе», илаһ Багалның хатыны.

Ашшур

Хәзерге Гыйракның төньяк өлешендә ике мең ел дәвамында, б. э. к. 621 нче елга кадәр яшәгән борынгы көчле империя. Башкаласы Ниневә булган. Б. э. к. 722 нче елда ашшурлылар Төньяк, ягъни Исраил патшалыгын яулап алып бик күп исраилиләрне әсир итеп үз илләренә алып китәләр, алар урынына Исраилгә Ашшур империясенә буйсынган халыкларны ирексезләп күчерәләр. Тора-бара ул халыклар әсирлеккә китмәгән исраилиләр белән никахлаша башлыйлар. Ашшурлылар шулай ук Көньяк, ягъни Яһүдә патшалыгына да һөҗүм итеп карыйлар, әмма уңышка ирешмиләр. Соңыннан Ниневә, Аллаһы каргышына дучар булып, баскынчылар тарафыннан нигезенә кадәр җимерелә. («IV Патшалар», 18:9–19:36; «Нахум», 1–3.)

Әгрип (Әгрип II)

Һируд Әгрип I угылы. Б. э. 53–93 нче елларында Фәләстин җирендәге берничә өлкәнең идарәчесе. («Рәсүлләр», 25:13-26.)

Бабил (рус. Вавилон)

Хәзерге Гыйракның көньяк өлешендә б. э. к. 539 нчы елга кадәр яшәгән борынгы көчле империя. Бабил империясе Исраил халкының явыз дошманы булган. Б. э. к. 586 нчы елда бабиллеләр Көньяк, ягъни Яһүдә патшалыгын яулап алалар һәм халыкның күбесен әсирлеккә куып алып китәләр. Инҗилдә «Бабил» сүзе явызлык патшалыгын аңлата.

Багал

Кәнганиләр ышанганча, яңгыр һәм давыллар алып килүче, җирне уңдырышлы итүче илаһ («III Патшалар», 18:18-19; «Иремия», 19:4-5; «Римлыларга хат», 11:4.)

Бердәмлек (гр. экклесиа)

Бу сүз Инҗилдә ике мәгънәдә кулланыла:

1) Гайсә Мәсихкә иман итүчеләр җыены;

2) җир йөзендәге барлык мәсихчеләр (Гайсә Мәсихкә ышанучылар).

Боерыклар сандыгы

К. Килешү сандыгы.

Вакыт хисабы

Инҗил буенча, иртәнге сәгать алтыдан кичке сәгать алтыга кадәр – көн, кичке алтыдан төнге уникегә кадәр – кич, төнге уникедән иртәнге алтыга кадәр төн саналган. Мәсәлән, «беренче сәгать» – иртәнге алты белән җиде арасына, «тугызынчы сәгать» көндезге ике белән өч арасына туры килгән.

Гаеп йолу корбаны

Әлеге корбан, гөнаһ йолу корбаны кебек үк, Аллаһыга яки якыннарыңа каршы кылынган гөнаһтан арыну, шулай ук дини мәгънәдә нәҗеслектән пакьләнү өчен китерелгән. Моннан тыш, китергән зыянны гаепле кеше артыгы белән капларга тиеш булган. («Левиләр», 5:2-13.)

Гәлиләя

Пелешет (Фәләстин) җирендәге төбәк. Гайсә Мәсих яшәгән чорда анда күбесенчә чит халыкларның нәсел варислары гомер иткән, һәм яһүдиләр аларны бик үк өнәп бетермәгән. Гайсә Мәсих бу төбәктә байтак кына яшәгән һәм Үзенең мәсихлек хезмәтен башкарган.

Гөнаһ

Белә торып яки белмичә, Аллаһы тарафыннан билгеләнгән Канун тәртипләрен бозу, Аллаһыны тыңламау һәм Аңа буйсынмау.

Гөнаһ йолу корбаны

Исраил халкы өчен иң мөһим шушы төр корбан тулаем яндыру корбаны кебегрәк китерелгән, әмма мәзбәхтә малның симез-майлы өлеше генә, калганы исә торак урыннан читтә яндырылган. Әлеге корбан Аллаһыга яки якыннарыңа каршы кылынган гөнаһтан арыну, шулай ук дини мәгънәдә нәҗеслектән пакьләнү өчен китерелгән. («Левиләр», 4:2-35.)

Гөнаһ йолу көне (яһ. йом-киппур)

Чатырлар бәйрәменнән алданрак уздырыла торган, көз башына туры килгән бу көндә исраилиләр эшләмәгән, ураза тоткан. Үзләренең һәм халыкның гөнаһларын йолу, Аллаһы чатырын һәм шундагы мәзбәхне пакьләндерү өчен, руханилар тиешле корбаннарны китергәннәр. («Левиләр», 16, 23:26-32; «Саннар», 29:7-11.)

Грек теле

Гайсә Мәсих заманында Урта диңгез буендагы илләрдә аралашу теле булган. Инҗил грек телендә язылган.

Гыйбадәтханә (гр. синагога)

Инҗилдә әлеге сүз яһүдиләр яшәгән шәһәрләрдәге гыйбадәтханәне аңлата. Анда Аллаһы сүзен өйрәткәннәр, Тәүратны укыганнар, дога кылганнар.

Дан

Гомумән әйткәндә, «Аллаһының даны», «Раббының шөһрәте» дигән төшенчә Аллаһының чиксез хакимлеген һәм мәһабәтлелеген аңлата. Тәүраттан мәгълүм булганча, кайбер очракларда Аллаһының даны исраилиләргә якты нур, ут-ялкын, төтен рәвешендә күренгән. Гайсәнең тормышы, Ул тудырган могҗизалар, бигрәк тә Аның хачтагы үлеме һәм үлгәннән соң терелүе – болар барысы да Аллаһы Углының даны турында сөйли.

Җинаять

Тәүрат һәм Инҗил китапларында «җинаять» сүзе «гөнаһ»ның синонимы буларак кулланыла һәм Аллаһы канунына буйсынмауны аңлата.

Зәбур

Нигездә, Исраил патшасы Давыт тарафыннан иҗат ителгән мәдхияләр, Аллаһыны данлаучы жырлар, ялвару-догалар тупланмасы, Иске Гаһеднең зур бер өлеше.

Иблис (гр. диаболос)

Аллаһының дошманы, явыз рухлар башлыгы, кешеләрне вәсвәсәгә салучы рухи зат («Әюб», 1:6-12; «Маттай», 4:1-11). «Иблис» сүзе татар теленә – гарәп теленнән, ә аның синонимы «шайтан» (яһ. сатан) яһүд теленнән кергән.

Изге

«Изге» сүзенең мәгънәсе: «аерып алынган». Инҗилдә Гайсә Мәсихкә иман китергән кешеләрне «изге» дип атыйлар, чөнки Аллаһы аларны, тәкъва тормыш алып барсыннар өчен, бу гөнаһлы дөньядан аерып ала.

Изге Рух

Ягъни Аллаһы Рухы. Борынгы яһүд һәм грек телләрендә «рух» сүзенең төп мәгънәсе – «сулыш», «җил». Инҗилдән билгеле булганча, Гайсә Мәсихкә иман китергән кеше Изге Рухны кабул итә. Изге Рух ул – Гайсә Мәсихнең өйрәткәннәрен кешеләргә җиткерүче. («Яхъя», 14:15-17, 26.)

Изге Рух белән сугарылу

Изге Рух белән сугарылган иман итүче кеше Изге Рухтан көч-куәт, зирәклек, Аллаһы хезмәтен башкару өчен нинди дә булса сәләт кабул итә. «Рәсүлләрнең эшләре» дигән китапның икенче бүлегендә Гайсәнең шәкертләренә Изге Рухның беренче тапкыр иңүе тасвирлана; бу хәл Илленче көн бәйрәмендә була («Рәсүлләр», 2:1-4).

К. Илленче көн бәйрәме.

Изге чатыр

Аллаһы йорты төзелгәнче, исраилиләр шул чатырда Аллаһыга корбан китергәннәр һәм гыйбадәт кылганнар («Чыгыш», 25:8, 22; «Рәсүлләр», 7:44; «Гыйбриләргә хат», 13:10).

Изге Язма

Иске Гаһед җыентыгына кергән китаплар Инҗилдә «Изге язмалар» дип атала.

Икмәк бүләге

Аллаһы уңыш үстерергә мөмкинлек биргән өчен Аңа рәхмәт йөзеннән китерелә торган корбан-бүләк. Ул зәйтүн мае вә хуш исле тәмләткечләр кушылган чи яки кыздырылган ашлыктан, оннан йә күмәчтән гыйбарәт булган. Аның бер өлеше яндырылып, калганы руханиларга бирелгән. («Левиләр», 2:1-16.)

Илленче көн бәйрәме

Котылу бәйрәменнән соң илленче көнгә туры килә. Аның икенче исеме – «Уңыш бәйрәме». Ул көнне рәхмәт йөзеннән Аллаһыга яңа уңыштан икмәк бүләге һәм башка төр корбаннар китергәннәр. Гайсә Мәсихнең шәкертләренә Изге Рух шушы бәйрәм көнендә иңгән, һәм бу хәл очраклы булмаган: Илленче көн бәйрәме уңыш җыеп бетерүне төгәлләгән кебек, Изге Рухның иңүе дә Гайсә Мәсихнең җирдәге хезмәте төгәлләнүне белдерә. («Чыгыш», 23:16; «Левиләр», 23:15-16; «Канун», 16:9-12.)

Иман итүче

Гайсә Мәсихкә иман китереп, Аллаһы тарафыннан гөнаһлары кичерелгән кеше.

Иман итүчеләр бердәмлеге

К. Бердәмлек.

Инҗил

Б. э. I гасырының икенче яртысында борынгы грек телендә иҗат ителгән, Гайсә Мәсихнең тормышы һәм тәгълиматы турындагы хикәяләрдән һәм хатлардан торган тупланма.

Иске Гаһед

Озак еллар дәвамында (б. э. к. XV – I гасырларда) төрле кешеләр тарафыннан язылган, соңыннан бер җыентыкка тупланган китаплар.

К. Тәүрат.

Исраил

1) Ягъкуб пәйгамбәрнең икенче исеме («Яратылыш», 32:22-32);

2) Исраил (Ягъкуб) токымы, исраилиләр. Ягъкуб угылларының саны буенча, Исраил халкы унике ыругка бүленгән;

3) Рәхабгам хакимлек иткән чорда Исраил патшалыгы икегә бүленгәннән соң барлыкка килгән Төньяк патшалык (ә Яһүдә – Көньяк патшалык).

Йолып алу

Тиешле түләү кертеп коллыктан, авыр хәлдән коткаруны аңлата. Инҗилдә язылганча, кешелекне гөнаһ хакимлегеннән азат итәр өчен түләнгән бәя – Гайсә Мәсихнең корбан булып үлүе.

Йөзем изгеч

Йөзем изү өчен ташны чокып ясалган чокыр («Хөкемчеләр», 6:11; «Иремия», 48:33).

Кайгы киеме

К. Тупас тукыма.

Кайсар

Рим императорларын шулай атаганнар.

Калкулык / Калку җир

Кәнганиләрнең гыйбадәт кыла торган яки потханәләре урнашкан урын. Анда, алиһә Аширәгә багышлап, махсус баганалар утыртканнар, корбан китергәннәр, елның билгеле бер вакытында, җирнең уңдырышлылыгын арттыру сылтавы белән, фахишәлек кылганнар. Гадәттә, калкулыклар түбәҗирләрдә, әмма кайвакыт киң ябалдашлы агачлар астында һәм үзәннәрдә урнашкан булган. Андый гамәлләрне өнәмәвен Аллаһы Үзенең пәйгамбәрләре аша әйтә килгән («Левиләр», 26:30; «III Патшалар», 3:2-4; «IV Патшалар», 23:1-28; «Иремия», 7:31). Баштарак Аллаһыга багышланган корбаннарны исраилиләр калку җирләрдә китерә торган булганнар, әмма соңыннан Аңа корбан китерү Иерусалимдәге Аллаһы йортында гына рөхсәт ителгән («I Патшалар», 9:12-25).

Кальга

Шәһәр эчендәге ныгытылган махсус урын, бина («II Патшалар», 5:17; «Зәбур», 36:39; «Амос», 2:5).

Камышлы диңгез

Бу атама – борынгы яһүд теленнән сүзгә-сүз тәрҗемә. Кайсы сулык турында сүз барганын әйтүе авыр. Камышлы диңгез Сүәеш яки Акаба култыгы булырга мөмкин, дип фаразлана. Инҗилдә Камышлы диңгез Кызыл диңгез дип тә бирелә («Чыгыш», 10:19; «Хөкемчеләр», 11:16; «I Көринтлеләргә хат», 10:1). Мисыр фиргавененнән качкан чакта, Исраил халкы шушы диңгезне кичеп чыга («Чыгыш», 13:18; 15:4, 22).

Канун

Аллаһының Исраил халкына биргән Кануны. «Канун» дигәндә, Муса аркылы бирелгән «Ун боерык (әмер)» яисә тулысынча Тәүрат китабы күздә тотыла. Нәсыйхәт һәм кагыйдәләр җыентыгы буларак, Канун Аллаһының Үз халкына карата булган теләген, Исраил халкының ничек яшәргә тиешлеген күрсәтә.

Канунчы / Канун белгече

Канун текстына үзгәртүләр кертмичә, аны күчереп язу, өйрәнү һәм өйрәтү, Канун кагыйдәләренең үтәлешен күзәтү алар җаваплылыгында булган. Гайсә Мәсих заманында Канун белгечләре яһүдиләргә Тәүрат китабында язылганнарны аңлата торган булган. «Иске Гаһед»тә телгә алынган Эзра кәтип, канун белгече вазифасын башкарган. («Эзра», 7:6; «Нәхәмия», 8:2.)

Кәнган

1) Нух пәйгамбәр оныкларының берсе («Яратылыш», 9:18);

2) Фәләстин җиренең борынгы атамасы («Яратылыш», 12:5; «Чыгыш», 6:4; «Ешуа», 5:12).

Кәтип

К. Канунчы.

Керубимнәр

Аллаһы хезмәтендәге рухи затлар, Гадән бакчасының сакчылары («Яратылыш», 3:24). Әлеге затларның алтыннан коелган сыннары Раббының Килешү сандыгы өстенә куелган булган («Чыгыш», 25:18-22).

Килданиләр

Бабил патшалыгында яшәгән һәм күпмедер вакытлар дәвамында хакимлекне үз кулында тоткан халыкларның берсе. «Иске Гаһед»тә бу сүз еш кына бөтен Бабил халкының атамасы буларак кулланыла. («Иремия», 24:5; 25:12; 50:10; 51:24.)

Килешү

«Иске Гаһед» (ягъни Иске килешү) һәм «Яңа Гаһед» китапларында телгә алынган килешүләр, Аллаһы белән кешеләр арасында төзелгән булып, Исраил халкы тарихында зур әһәмияткә ия. Ибраһим пәйгамбәр («Яратылыш», 15), Нух пәйгамбәр («Яратылыш», 9:8-17), Синай тавында Муса пәйгамбәр аша Исраил халкы белән («Чыгыш», 19:24), Давыт патша белән («II Патшалар», 7) Аллаһы төзегән килешүләр, Исраил халкы белән Аллаһы төзегән («Иремия», 31:27-37) һәм Гайсә Мәсихнең үлеме белән расланган яңа килешү («Марк», 14:24; «I Көринтлеләргә хат», 11:25) аеруча мөһимнәрдән санала.

Килешү сандыгы

Агачтан ясалган, алтын белән тышланган, капкачына керубим сыннары куелган әлеге сандык Аллаһының исраилиләр арасында булуын гәүдәләндергән. Сандыкта Аллаһының «Ун боерыгы» язылган таш такталар сакланган. Сандык – Изге чатырның, ә Аллаһы йорты төзелгәннән соң аның Иң изге бүлмәсендә торган. («Чыгыш», 25:10-22; «Гыйбриләргә хат», 9:4; «Ачылыш», 11:19.)

Кирмән

К. Кальга.

Корбан

Кылган гөнаһларыннан чистарыну өчен, исраилиләр мәзбәхтә корбан итеп үгез, сарык, кәҗә яисә күгәрчен яндырганнар, Аллаһыны мактау, Аңа рәхмәтләр әйтү йөзеннән бүләкләр (он, икмәк, шәраб, май) китергәннәр. Корбан китерү тәртипләре Тәүратта күрсәтелгән. Инҗилдән билгеле булганча, кешелекнең барлык гөнаһларын кичерү өчен Аллаһы Тәгалә Үзе китергән бердәнбер корбан – Гайсә Мәсих.

Коткаручы

Гайсә Мәсихне Аллаһы бар халыклар өчен Коткаручы иткән («Рәсүлләр», 5:31). Гайсә Мәсих – кешеләрне гөнаһ коллыгыннан һәм Аллаһы тарафыннан җәзага тартылудан коткаручы.

Котылу бәйрәме (гр. пасха)

Аллаһы әмере нигезендә, әлеге бәйрәмне исраилиләр Мисыр коллыгыннан котылуны искә алып билгеләп үткәннәр. Бәйрәм алды көнне һәр гаилә корбанга бәрән китерергә тиеш булган. Гайсә Мәсих, Аллаһы бәрәне буларак, нәкъ Котылу бәйрәмендә корбан ителә, һәм шуннан соң бәйрәм, икенче төсмер алып, гөнаһлардан котылуны аңлата башлый. («Чыгыш», 12:14-20.)

Кулларны кую

Символик хәрәкәт, дини йола. Инҗилдән күренгәнчә, кеше башына кулларны түбәндәге очракларда куйганнар:

1) фатиха биргәндә («Маттай», 19:13, 15);

2) Бердәмлектәге хезмәткә багышлаганда («Рәсүлләр», 6:6; 13:3);

3) дога кылып, Аллаһыдан көч-сәләт сораганда («I Тимутәйгә хат», 4:14; «II Тимутәйгә хат», 1:6);

4) Изге Рухны кабул итү өчен дога кылганда («Рәсүлләр», 8:17; 19:6);

5) авыру-зәхмәтләрдән савыктырганда («Марк», 6:5; «Лүк», 4:40; 13:13; «Рәсүлләр», 28:8).

Кулъязма төргәге

Көпшә сыман итеп төрелгән, озынча юка күн кисәгеннән яки папирустан эшләнгән китап.

Күкләр Патшалыгы

К. Аллаһы Патшалыгы.

Ладан

Көньяк Гарәбстанда үсә торган куаклардан алынган кыйммәтле хуш исле сумала. Аны Аллаһы йортында мәзбәхтә көйрәткәннәр һәм кайбер корбаннарга кушып яндырганнар. Шушы китапның кайбер урыннарында «ладан» сүзе «хуш исле сумала» дип бирелә.

Май сөртү

Ниндидер үзенчәлекле хезмәткә (патша, рухани һәм кайбер очракта пәйгамбәр хезмәтенә) багышлау билгесе итеп кешенең башына хуш исле майлар катнашмасы сөртә торган булганнар («I Патшалар», 10:1; «Чыгыш», 29:7; «Левиләр», 8:12; «III Патшалар», 19:16).

К. Мәсих.

Мәаб

1) Лут пәйгамбәрнең углы;

2) Мәабның токымы, мәабиләр. Тугандаш саналган исраилиләр белән әлеге мәҗүси кавем дошмани мөнәсәбәттә булган («Канун», 23:3-4; «Хөкемчеләр», 3:12-14). «Рут» китабында Рут исемле мәаби бер хатынның, үз илен ташлап, Исраил җиренә күчеп килүе һәм шунда кияүгә чыгуы турында әйтелә; Рут – Давыт патшаның ерак әбисе.

Мәзбәх

Корбан китерү өчен таштан, туфрактан йә тимердән ясалган махсус урын-корылма; русчасы: алтарь, жертвенник. Муса пәйгамбәр чорыннан башлап, мәзбәх (төгәлрәк әйткәндә, корбанлык малны яндыра торган бакыр мәзбәх һәм хуш исле сумала-майлар көйрәтү мәзбәхе) бары тик Изге чатырда, соңыннан Аллаһы йортында гына булган. Корбан китерү хезмәтен бары тик руханилар гына башкарган.

Мәрхәмәт

Әлеге татар сүзе Тәүратта яһүдләрнең «хесед» («тугры мәхәббәт»), ә Инҗилдә грекларның «харис» («игелек күрсәтү») сүзе өчен кулланылды.

Мәсих (гр. Христос)

Гайсә титулларының берсе. Бу сүзнең мәгънәсе: «май сөртелгән» (яһ. Машиах). Исраилгә патша билгеләгәндә, руханилар патшаның башына хуш исле майлар катнашмасы сөртә торган булганнар, шушылай итеп алар әлеге затның Аллаһы тарафыннан сайланган булуын күрсәткәннәр. Гайсәнең Мәсих дигән атамасы Аның дөньяны гөнаһ хакимлегеннән коткару өчен Аллаһы тарафыннан сайланган Зат булуын аңлата.

Мәсихчеләр

Гайсә Мәсихкә иман китереп, Аллаһы тарафыннан гөнаһлары кичерелгән кешеләр, Мәсихнең иярченнәре. Әлеге исем беренче тапкыр Инҗилдәге «Рәсүлләрнең эшләре» (11:26) дигән китапта очрый.

Мәҗүсиләр

Пот-сыннарга табынучы халыклар. Инҗилдә хикәяләнгәнчә, Гайсә Мәсихнең үлеп терелүе мәҗүсиләр белән яһүдиләр арасындагы киртәне җимерә.

Мирра

Көньяк Гарәбстан һәм Африкада үсә торган куаклардан алынган кыйммәтле хуш исле сумала. Аны Аллаһы чатырындагы савытларны изгеләштергәндә, руханиларны хезмәткә багышлаганда, шулай ук хушбуй ясау һәм, антисептик буларак, мәетләрне бәлзәмләү өчен кулланганнар. Гайсә Мәсих тугач, Аның янына килгән йолдызчылар алтын вә ладан белән бергә бүләккә мирра да алып килгәннәр («Маттай», 2:1-12).

Очрашу чатыры

К. Изге чатыр.

Өлкәннәр

Нәсел-ыругның иң абруйлы, иң хөрмәтле вәкилләре. Алар хөкем чыгару, катлаулы булмаган дәгъваларны хәл итү кебек эшләр башкарган («Чыгыш», 3:16; «Канун», 19:12; «Рут», 4:2-11). Мәсихчеләр бердәмлегендә «өлкәннәр» дип җитәкчелек итүчеләрне атаганнар («I Тимутәйгә хат», 5:17; «Титуска хат», 1:5-9).

Пакь, чиста булу (булмау)

Тәүратта әлеге сүзләр, гадәттә, дини мәгънәдә кулланыла. Хәрәм малның итен ашаган, махау белән авыручыга яисә мәеткә орынган кеше үзенең пакьлеген җуйган дип саналган. Андый кеше, пакьләнер өчен, корбан китерергә, үзен һәм өс киемен юарга тиеш булган, аның өстенә шулай ук һүссөп үләнен манып махсус әзерләнгән су да сипкәннәр. («Левиләр», 7:19; 10:10; 13:12-13; «Саннар», 19:17-19; «Канун», 14:3-21.)

Пәйгамбәрләр

Гадәттә, Аллаһы тарафыннан сайланып, Аңардан кабул иткән сүзләрне кешеләргә җиткерүчеләр, әмма алар бер-берсеннән нык аерылганнар. Мәсәлән, Исраил тарихындагы тәүге пәйгамбәрләр (Ильяс пәйгамбәр кебек гаиптән хәбәр бирүчеләр) еш кына төркем-төркем булып йөргәннәр; кайвакыт аларның «пәйгамбәрлекләре» чамадан тыш хискә бирелеп Аллаһыны данлаудан гыйбарәт булган («I Патшалар», 10:10). Шемуил пәйгамбәр исә хөкемче вазифасын башкарган. Ә соңрак яшәгән пәйгамбәрләр (мәсәлән, Иремия, Ишагыйя) кешеләргә Аллаһыдан иңгән күренешләрне җиткерә торган булганнар.

Пелешет

Әлеге сүз – борынгы яһүд теленнән транскрипция. «Иске Гаһед»тә телгә алынган Пелешет иле Урта диңгезнең көньяк-көнчыгыш ярларында урнашкан булган. Б. э. башында греклар Пелешет сүзен «Палестинэ» («Фәләстин») дип үзгәрткәннәр.

Пелештиләр

Пелешет халкы.

К. Пелешет.

Раббы

Яһүд телендәге «Яһвә» сүзе (Аллаһының Үз исеме, «бар булу» фигыле белән бәйле) «Иске Гаһед»нең әлеге басмасында «Раббы» дип бирелә. «Яһвә» исемен кычкырып әйтергә ярамаганлыктан, тора-бара аның урынына «Адонай» (Хуҗам) сүзен куллана башлаганнар. Грек телендә язылган Инҗилдә «Яһвә» һәм «Адонай» исемнәре «Кюриос» (Раббы, Хуҗам) дип тәрҗемә ителгән, һәм шушы сүз Аллаһыга карата да, Гайсә Мәсихкә карата да кулланыла.

К. Хаким.

Раббы йорты

К. Аллаһы йорты.

Раббының көне / Раббы көне

Раббы хөкем итәргә киләчәк көн. Ул көнне Аллаһы бөтен дөньяны Гайсә Мәсих аша хөкем итәчәк. Бу көн «кыямәт көне» дип тә атала. («Маттай», 24:43; 25:31-46; «Лүк», 17:24.)

Рәсүл (гр. апостолос)

Әлеге сүзнең мәгънәсе: «җибәрелгән кеше». Гайсәнең беренче тапкыр сайлап алынган унике шәкерте – беренче рәсүлләр. Гайсә Мәсих, Үз исеменнән сөйләргә вәкаләт биреп, Аллаһы хезмәтен башкарыр өчен аларны халык арасына юллаган.

Рим

Гайсә Мәсих җирдә яшәгән чорда күп илләрне, шул исәптән Исраилне яулап алган зур империя. Башкаласы да Рим дип аталган.

Рухани

Аллаһы йортында хезмәт итүче. Руханиларның төп вазифасы кешеләр алып килгән малны Аллаһыга корбанга китерүдән гыйбарәт булган. Аллаһы әмере нигезендә, исраилиләрдә Һарун нәселе генә рухани булып хезмәт иткән.

Саддукейлар

Гайсә Мәсих заманындагы яһүдиләрдә, нигездә, руханилардан һәм Иерусалим аксөякләреннән торган дини фирка. Фарисейлардан аермалы буларак, алар үлеп терелүгә, фәрештәләрнең һәм явыз рухларның барлыгына ышанмаганнар, Тәүратны, ягъни Муса пәйгамбәрнең биш китабын гына Аллаһы сүзе итеп таныганнар.

Самарея

Б. э. к. 885–874 нче елларда хакимлек иткән Омри патша заманыннан башлап, Төньяк патшалыкның, ягъни Исраил патшалыгының башкаласы. Кайвакыт тулаем Төньяк патшалыкны да Самарея дип атыйлар. («III Патшалар», 13:32; 16:23-24; «IV Патшалар», 17:24.)

Сикомор

Фикус семьялыгыннан булган каты, нык агач. Инҗирнекеннән кайтышрак җимешләре ярлылар азыгы саналган. Сикомор агачы төзелештә дә кулланылган.

Синай тавы

Урта диңгездән көньякта урнашкан Синай ярымутравындагы тау. Аллаһы бу тауда Муса пәйгамбәр аркылы Исраил халкына Үзенең «Ун боерыгын» биргән һәм алар белән килешү төзегән. («Чыгыш», 19–20; 24; 34.)

Сөннәткә утырту

Аллаһы Тәгалә, Ибраһим пәйгамбәр белән төзеген килешүнең билгесе итеп, Ибраһимга үзен, аның йортындагы һәр ир затын һәм киләчәктә Исраилдә туачак һәр ир баланы сөннәткә утыртырга кушкан («Яратылыш», 17:9-14).

К. Килешү.

Сөннәтсезләр

Бу сүз, гадәттә, мәҗүси халыкларга карата кулланылган. Аллаһы юлыннан йөрмәүчеләр турында сүз барганда, Тәүратта «йөрәкләре сөннәтләнмәгән», «колаклары сөннәтләнмәгән» һ. б. ш. гыйбарәләр дә очрый. («Левиләр», 26:41; «Хөкемчеләр», 14:3; «I Патшалар», 14:6.)

Стан

Юлга чыккан гаскәр яки кешеләр төркеме, чатырлар корып, вакытлыча туктаган урын, туктаулык («Чыгыш», 16:13; «I Патшалар», 4:3-4).

Суга чумдыру йоласы

Инҗилдә суга чумдыру йоласының ике төре турында сүз бара:

1) Яхъя пәйгамбәр тарафыннан чумдырылу – гөнаһлардан тәүбә итүне, гөнаһ кылмаска карар кылып, үзеңне Аллаһы Тәгаләгә багышлауны аңлата. Инҗилнең беренче дүрт китабында шундый чумдыру турында сүз бара («Маттай», 3:1-6);

2) Гайсә Мәсих үлеп терелгәннән соң, суга чумдыру йоласының мәгънәсе тирәнәя, киңәя: Гайсә үлеп терелгән кебек, кеше дә, гөнаһлы тормыш өчен үлеп, тәкъва тормыш өчен терелә («Көлессәйлеләргә хат», 2:12).

Сугыш арбасы

Яу кырында, ә кайвакыт йөк ташу өчен кулланылган ике тәгәрмәчле арба.

Су җыю чокыры

Яңгыр суларын җыю өчен ясалган чокыр. Андый коеларны зур чокыр казып, төбенә һәм ян-якларына таш түшәп, измә белән сылап яисә кыяны чокып эшләгәннәр. Кое авызын тар итеп ясап, аны капкач белән томалаганнар. («Канун», 6:11; «Иремия», 38:7-8.)

Татулык корбаны

Аллаһы белән татулыкны саклау һәм Аның белән дөрес мөнәсәбәттә булу өчен китерелгән корбан. Чалынган малның бер өлешен мәзбәхтә яндырганнар, калган өлешен корбан китергән кеше үзе, аның гаиләсе һәм рухани ашаган. («Левиләр», 3:1-17; «III Патшалар», 9:25.)

Тәкъвалык

Аллаһыга тугрылык саклап, Аның сүзе буенча яшәүне аңлата.

К. Хаклык / Хак булу, Аклау.

Тәүбә итү

Гөнаһның гөнаһ икәнен аңлап, кешенең үз теләге белән гөнаһлы тормыштан баш тартуы, кылган гөнаһлары өчен үкенүе һәм гөнаһ эшләмәскә карар кылуы.

К. Аллаһыга таба борылу.

Тәүрат (яһ. тора)

Әлеге сүз «канун, нәсыйхәт, үгет» дигәнне аңлата. «Иске Гаһед»нең беренче биш китабын, ә кайвакыт бөтен «Иске Гаһед»не Тәүрат дип атыйлар.

К. Иске Гаһед.

Төргәк / Төргәкле китап

К. Кулъязма төргәге.

Төче күмәч бәйрәме

Исраилиләрдә Котылу бәйрәменнән соң үткәрелгән һәм җиде көн дәвам иткән бәйрәм. Ул көннәрдә төче камырдан пешерелгән ризык кына ашаганнар. Мисырдан киткән чакта камыр куярга вакыт булмаганлыктан, исраилиләр, Аллаһы әмерен үтәп, юлга ипине төче камырдан пешергәннәр. («Чыгыш», 12:17-20; 23:15.)

Тулаем яндыру корбаны

Бу – корбанның махсус төре, чөнки чалынган малны тулысынча мәзбәхтә яндырганнар. Башка төр корбаннарны китергәндә исә, аларның кайбер өлешләрен генә яндырып, калганын ашаганнар. Тулаем яндырылган корбанның төтене, күккә күтәрелеп, Аллаһының күңелен хушландыра дип саналган. («Яратылыш», 8:20; 22:2 һ. б.; «Левиләр», 1:2-17.)

Туммим һәм Урим

К. Урим һәм туммим.

Тупас тукыма

Тупас тукымага кешеләр кайгы яки үкенү билгесе итеп төренгәннәр. Андый вакытларда алар еш кына башларына көл сипкәннәр яисә көлгә утырганнар. («Нәхәмия», 9:1; «Даниил», 9:3; «Маттай», 11:21.)

Ураза тоту

Аллаһы ризалыгы өчен күпмедер вакыт яки күпмедер көннәр бөтенләй ризык ашамау. Ул көнне (көннәрне) Аллаһыдан мәрхәмәт һәм ярдәм сорап дога кылалар. («Маттай», 4:2; «Лүк», 18:12; «Рәсүлләр», 13:2-3.)

Урим һәм туммим / Урим

Баш руханиның күкрәкчәсендә сакланган ташлар. Аллаһының ихтыярын белер өчен шулар ярдәмендә жирәбә салганнар, дип фаразлана. («Чыгыш», 28:30; «Левиләр», 8:8; «Канун», 33:8.)

Үлеләр дөньясы / Үлеләр аймагы

Тәүрат язылган заманнарда үлеләр дөньясы җир астында урнашкан, дип фаразланган. Ләкин ул хәзерге дин гыйлемендәге «тәмуг» төшенчәсе белән бер үк нәрсә түгел. Үлеләр дөньясына кешеләр вафат булганнан соң киткәннәр. Өлкән яшькә җиткәч, «ата-бабаларга кушылу» яхшы дип саналган. («Яратылыш», 37:25; 42:38; «Зәбур», 6:6; «Ишагыйя», 38:18; «Яхәзкыл», 32:18.)

Фарисейлар

Гайсә Мәсих заманында яһүдиләрдә дини фиркаларның берсе. Фарисейлар Муса канунын һәм гасырлар дәвамында шуңа өстәлеп килгән кагыйдәләрне төгәл үтәүне алга сөргәннәр.

Фарсы

Бабил патшалыгы таркалганнан соң (б. э. к. 539 нче елда) шул җирләрдә үсеп-көчәеп киткән империя. Ул, Исраилне дә кертеп, Грециядән алып Мисырга һәм Үзәк Азиягә кадәр булган барлык җирләрне яулап алган. Кайвакыт аны Мадай-Фарсы империясе дип атаганнар, чөнки Мадай өлкәсе б. э. к. 550 нче елда Фарсы империясе составына кергән. («Эстер», 1:19; «Даниил», 6:8, 12, 15.)

Фатихалау

Аллаһының кемгәдер мәрхәмәт, нинди дә булса игелек күрсәтүе («Гыйбриләргә хат», 6:14) яки кемнеңдер икенче берәүгә Аллаһыдан мәрхәмәт, нинди дә булса игелек күрсәтүне соравы («Римлыларга хат», 12:14).

Фәрештә

Аллаһыга хезмәт итүче һәм кешеләргә ярдәм итүче рухи зат. Әлеге сүзнең төп мәгънәсе – «хәбәрче»; пәйда булганда, фәрештәләр, гадәттә, Аллаһыдан хәбәр алып килгәннәр.

Фиргавен

Борынгы Мисыр патшаларын шулай атаганнар.

Фойникә

Тәүрат һәм Инҗилдә телгә алынган борынгы патшалык хәзерге Ливан җирләрендә урнашкан булган. Сур белән Сидун патшалыкның иң зур шәһәрләреннән саналган.

Хаким (яһ. Адонай, гр. Кюриос)

Яһүд һәм грек телләрендә бу сүз «нәрсәнеңдер яки кемнеңдер хуҗасы» дигән мәгънәне аңлата. Элек хатын-кыз – үзенең иренә, хезмәтчеләр һәм коллар хуҗаларына шулай мөрәҗәгать иткәннәр. Бу сүз белән Аллаһыга мөрәҗәгать иткәндә, Аның кешелек дөньясына, бөтен матди һәм рухи дөньяга Хуҗа булуы аерып күрсәтелә. Инҗилдә Хаким сүзе Гайсә Мәсихкә карата еш кулланыла.

К. Раббы.

Хаклык / Хак булу (гр. дикайосуне)

1) Аллаһының һәрвакыт хаклы, гадел, тугры булуы («Римлыларга хат», 3:25-26; «II Петердән хат», 1:1);

2) кешенең Аллаһы белән дөрес мөнәсәбәттә булуы («II Тимутәйгә хат», 4:8). Хаклык, хак булу, тәкъвалык, аклау дигән сүзләрнең тамыры грек телендә бер үк.

К. Тәкъвалык, Аклау.

Хач

Гайсә Мәсих яшәгән чорда кешеләрне җәзалап үтерү өчен кулланылган җайланма; ул бер-берсенә турыпочмаклап кагылган ике бүрәнәдән гыйбарәт булган. Татарча аны шулай ук «тәре» дип тә атыйлар. Хачка кадаклану бик авыр һәм хурлыклы җәза саналган. Җәмгыять өчен куркыныч тудырган җинаятьчеләрне Рим хөкемчеләре, гадәттә, шундый төр җәзага тарта торган булган.

Хөкемдарлык таягы

Патшаның хакимлек көчен белдерә торган билге («Яратылыш», 49:10; «Эстер», 4:11; «Зәбур», 44:7; 59:9).

Хуҗа-Хаким

К. Хаким.

Һируд

1) Бөек Һируд: б. э. к. 37–4 нче елларда бөтен Фәләстин җире өстеннән идарә иткән Яһүдия патшасы. Гайсә Мәсих шул чорда туган.

2) Һируд Антипас, Бөек Һирудның угылы. Б. э. к. 4 нче елдан башлап б. э. 39 нчы елына кадәр Гәлиләя өлкәсенең идарәчесе.

3) Һируд Әгрип I, Бөек Һирудның оныгы. Б. э. 41–44 нче елларында Фәләстин җирендәге берничә өлкәнең идарәчесе. Тарихка ул мәсихчеләрне эзәрлекләүче буларак та кереп калган. («Рәсүлләр», 12:1-5.)

Һүссөп

Исраил руханилары пакьләү йоласын башкарганда һүссөп үләнен корбан малы канына яисә махсус әзерләнгән суга манып кеше яки әйбер өстенә сипкәннәр («Чыгыш», 12:22; «Саннар», 19:18; «Яхъя», 19:29; «Гыйбриләргә хат», 9:19).

Чатырлар бәйрәме (яһ. суккот)

Исраил халкының, кырык ел буена чүлдә йөреп (Мисыр коллыгыннан котылганнан соң, Кәнган җиренә юл тотканда), чатырларда яшәвенә багышланган әлеге бәйрәм көз башына туры килгән. Җиде көн дәвам иткән бәйрәм вакытында кешеләр агач ботакларыннан ясалган чатырларда яшәгән. («Левиләр», 23:33-36, 39-43; «Саннар», 29:12-34; «Канун», 16:13-15.)

Шайтан

К. Иблис.

Шакшы рух

К. Явыз рух.

Шаһитлык чатыры

К. Изге чатыр.

Шәһәр капкасы

Борынгы шәһәрләр, гадәттә, калын дивар белән уратып алынган булган. Капка янындагы ачык мәйдан төрле җыеннар, очрашулар, сәүдә өчен иң кулай урын саналган. («Рут», 4:1-12.)

Шәраб бүләге

Гадәттә, икмәк бүләге белән бергә китерелгән. Ул, Аллаһы йортындагы иртәнге һәм кичке корбаннарның, шулай ук тулаем яндыру һәм татулык корбаннарының бер өлеше буларак, Аллаһыга багышланган. Аны мәзбәх өстенә койганнар. («Чыгыш», 29:40-41; «Саннар», 28:7.)

Шефела

Тау итәге Шефела – Урта диңгез ярлары белән Яһүдә таулары арасындагы җирләр. Әлеге басманың кайбер урыннарында «үзән» дип бирелә. Элек Шефела сикомор урманнарына бай булган.

Шимбә көн

Яһүдиләрдә атнаның җиденче көне. Дөньяны яратканнан соң, Аллаһы шимбәне ял көне буларак махсус аерып куйган. Шуңа күрә бу көнне яһүдиләргә эшләү катгый тыела. («Яратылыш», 2:2-3; «Чыгыш», 20:8-11.)

Шөһрәт

К. Дан.

Эдом

1) Исхак пәйгамбәр углы Эсауның икенче исеме («Яратылыш», 25:30);

2) Эсау токымы, ягъни эдомиләр яшәгән, Үле диңгездән көньякта һәм көньяк-көнчыгышта урнашкан ил. Эдом җирләрен башкача Сәгыйрь дип тә атаганнар.

Эфод

1) Раббыга гыйбадәт кылганда баш рухани кия торган, затлы тукымадан тегелеп, күкрәкне һәм арканы каплап торган өс киеме («Чыгыш», 28:6; «Левиләр», 8:6-7);

2) гыйбадәт кылганда руханилар кия торган җитен өс киеме («I Патшалар», 22:18; «I Елъязма», 15:27).

Югары киңәшмә

Яһүдиләрнең Хөкем шурасы. Ул җитмеш кешедән: руханилардан, канун белгечләреннән, аксөякләрдән торган. Киңәшмәдә, башлыча, дини мәсьәләләр каралган. Әлеге оешма шулай ук Рим хакимияте алдында үз халкының вәкиле дә булган.

Явыз рух

Иблискә хезмәт итүче, аның ихтыярын башкаручы рухи зат (җен).

Яхшы хәбәр (гр. эуаггелион)

Гайсә Мәсих тараткан Яхшы хәбәр Аллаһы Патшалыгының якынлашып килүе турында. Гайсә Мәсих үледән терелеп күккә ашканнан соң рәсүлләр тараткан Яхшы хәбәрнең мәгънәсе: дөнья гөнаһлары өчен Гайсә Мәсих корбан ителгәннән соң Аңа иман китерүче барлык кешеләр Аллаһы белән татулаша. («Маттай», 4:23; «Рәсүлләр», 10:36.) Инҗил җыентыгын «Яхшы хәбәр» дип тә атыйлар; Маттай, Марк, Лүк, Яхъя бәян иткән «Яхшы хәбәр»ләр Гайсә Мәсихнең кылган гамәлләре, вәгазьләре, Аның җәза алуы, үлеме һәм яңадан терелүе турында сөйли.

Яһүд теле

«Иске Гаһед» китаплары, нигездә, борынгы яһүд (гыйбрани) телендә язылган. Яһүд һәм арамей телләре – кардәш телләр. Бабил коллыгы чорыннан (б. э. к. VI гасырдан) борынгы яһүд телен арамей теле кысрыклый башлаган. Гайсә Мәсих заманында яһүдиләр инде арамей телендә сөйләшкәннәр, ә борынгы яһүд теле Изге Язмалар теле буларак сакланган.

Яһүдә

1) Ягъкубның углы, унике ыруг башлыгының берсе (Давыт патша һәм Гайсә Мәсих – Яһүдә ыругыннан);

2) Яһүдә токымы, яһүдиләр яшәгән ил, Исраилнең Көньяк патшалыгы.

Яңа ай бәйрәме

Исраилиләрдә айның беренче көне. Кешеләр ял итә, гыйбадәт кыла, җыйнаулашып корбан китерә торган көн. («Саннар», 28:11-15.)

Яңа Гаһед

К. Инҗил.

Китапларның Тулы Һәм Кыскартылган Исемнәре

Китапларның тулы һәм кыскартылган исемнәре

Иске Гаһед

Яратылыш | Яратылыш
Чыгыш | Чыгыш
Левиләр | Левиләр
Саннар | Саннар
Канун | Канун
Нун углы Ешуа | Ешуа
Хөкемчеләр | Хөкемчеләр
Рут | Рут
Патшалар (беренче китап) | I Патшалар
Патшалар (икенче китап) | II Патшалар
Патшалар (өченче китап) | III Патшалар
Патшалар (дүртенче китап) | IV Патшалар
Елъязма (беренче китап) | I Елъязма
Елъязма (икенче китап) | II Елъязма
Эзра | Эзра
Нәхәмия | Нәхәмия
Эстер | Эстер
Әюб | Әюб
Зәбур | Зәбур
Сөләйман патшаның гыйбрәтле сүзләре | Гыйбрәтле сүзләр
Вәгазьче | Вәгазьче
Җырлар җыры | Җырлар җыры
Ишагыйя пәйгамбәр | Ишагыйя
Иремия пәйгамбәр | Иремия
Кайгы җыры | Кайгы җыры
Яхәзкыл пәйгамбәр | Яхәзкыл
Даниил пәйгамбәр | Даниил
Һошея пәйгамбәр | Һошея
Йоил пәйгамбәр | Йоил
Амос пәйгамбәр | Амос
Убадия пәйгамбәр | Убадия
Юныс пәйгамбәр | Юныс
Михә пәйгамбәр | Михә
Нахум пәйгамбәр | Нахум
Хабаккук пәйгамбәр | Хабаккук
Сефания пәйгамбәр | Сефания
Хәггәй пәйгамбәр | Хәггәй
Зәкәрия пәйгамбәр | Зәкәрия
Малахи пәйгамбәр | Малахи

Яңа Гаһед

Маттай бәян иткән Яхшы хәбәр | Маттай
Марк бәян иткән Яхшы хәбәр | Марк
Лүк бәян иткән Яхшы хәбәр | Лүк
Яхъя бәян иткән Яхшы хәбәр | Яхъя
Рәсүлләрнең эшләре | Рәсүлләр
Ягъкубтан хат | Ягъкубтан хат
Петердән беренче хат | I Петердән хат
Петердән икенче хат | II Петердән хат
Яхъядан беренче хат | I Яхъядан хат
Яхъядан икенче хат | II Яхъядан хат
Яхъядан өченче хат | III Яхъядан хат
Яһүдәдән хат | Яһүдәдән хат
Паулдан римлыларга хат | Римлыларга хат
Паулдан көринтлеләргә беренче хат | I Көринтлеләргә хат
Паулдан көринтлеләргә икенче хат | II Көринтлеләргә хат
Паулдан гәләтиялеләргә хат | Гәләтиялеләргә хат
Паулдан эфеслеләргә хат | Эфеслеләргә хат
Паулдан филиппуйлыларга хат | Филиппуйлыларга хат
Паулдан көлессәйлеләргә хат | Көлеcсәйлеләргә хат
Паулдан тессалуникәлеләргә беренче хат | I Тессалуникәлеләргә хат
Паулдан тессалуникәлеләргә икенче хат | II Тессалуникәлеләргә хат
Паулдан Тимутәйгә беренче хат | I Тимутәйгә хат
Паулдан Тимутәйгә икенче хат | II Тимутәйгә хат
Паулдан Титуска хат | Титуска хат
Паулдан Филимунга хат | Филимунга хат
Гыйбриләргә хат | Гыйбриләргә хат
Ачылыш | Ачылыш

Исраилнен Унике Тармагы

Изге Язманың Татар Телендә Нәшер Ителгән Өлешләре

Географик Карталар

Географик Карталар

1. Борынгы Шерык
2. Мисырдан Кәнганга
3. Исраил Ыругларының Биләмәләре

4. Шаул, Давыт Һәм Сөләйман Идарә Иткән Заманнарда Исраил Патшалыгы

5. Исраил Һәм Яһүдә Патшалыклары
6. Гайсә Мәсих Заманында Рим Империясе
7. Гайсә Мәсих Заманында Фәләстин Җире
8. Гайсә Мәсих Заманында Иерусалим Шәһәре

9. Гайсә Мәсих Заманында Иерусалим Шәһәрендәге Аллаһы Йортының Сызымы

10. Рәсүл Паулның Сәяхәте 1-2

11. Рәсүл Паулның Сәяхәте 3-4

12. Ачылыш Китабында Телгә Алынган Җиде Бердәмлек

Борынгы Шерык

Мисырдан Кәнганга

Исраил ыругларының биләмәләре

Шаул, Давыт һәм Сөләйман идарә иткән заманнарда Исраил патшалыгы

Исраил һәм Яһүдә патшалыклары

Гайсә Мәсих заманында Рим империясе

Гайсә Мәсих заманында Фәләстин җире

Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәре

Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәрендәге Аллаһы йортының сызымы

Рәсүл Паулның сәяхәте 1-2

Рәсүл Паулның сәяхәте 3-4

Ачылыш китабында телгә алынган җиде Бердәмлек

Table of Contents

Изге Язма

II Елъязма

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31
- 32
- 33
- 34
- 35
- 36

Сүзлек

Адәм Углы
Аклау
Аллаһы
Аллаһы Бәрәне
Аллаһы сандыгы
Аллаһыга таба борылу
Аллаһы йорты
Аллаһы Патшалыгы
Аллаһының изге кешесе
Арам
Арамей теле
Ата
Аширә
Ашторет
Ашшур
Әгрип
Бабил
Багал
Бердәмлек
Боерыклар сандыгы
Вакыт хисабы
Гаеп йолу корбаны
Гәлиләя
Гөнаһ
Гөнаһ йолу корбаны
Гөнаһ йолу көне
Грек теле
Гыйбадәтханә
Дан
Җинаять
Зәбур
Иблис
Изге
Изге Рух
Изге Рух белән сугарылу
Изге чатыр
Изге Язма
Икмәк бүләге
Илленче көн бәйрәме
Иман итүче
Иман итүчеләр бердәмлеге
Инҗил
Иске Гаһед
Исраил
Йолып алу
Йөзем изгеч
Кайгы киеме
Кайсар
Калкулык / Калку җир
Кальга
Камышлы диңгез
Канун
Канунчы / Канун белгече
Кәнган
Кәтип
Керубимнәр
Килданиләр
Килешү
Килешү сандыгы
Кирмән
Корбан
Коткаручы
Котылу бәйрәме
Кулларны кую
Кулъязма төргәге
Күкләр Патшалыгы
Ладан
Май сөртү
Мәаб
Мәзбәх
Мәрхәмәт
Мәсих
Мәсихчеләр
Мәҗүсиләр
Мирра
Очрашу чатыры
Өлкәннәр
Пакь, чиста булу (булмау)
Пәйгамбәрләр
Пелешет
Пелештиләр
Раббы
Раббы йорты
Раббының көне / Раббы көне
Рәсүл
Рим
Рухани
Саддукейлар
Самарея
Сикомор
Синай тавы
Сөннәткә утырту
Сөннәтсезләр
Стан
Суга чумдыру йоласы
Сугыш арбасы
Су җыю чокыры
Татулык корбаны
Тәкъвалык
Тәүбә итү
Тәүрат
Төргәк / Төргәкле китап
Төче күмәч бәйрәме
Тулаем яндыру корбаны
Туммим һәм Урим
Тупас тукыма
Ураза тоту
Урим һәм туммим / Урим
Үлеләр дөньясы / Үлеләр аймагы
Фарисейлар
Фарсы
Фатихалау
Фәрештә
Фиргавен
Фойникә
Хаким
Хаклык / Хак булу
Хач
Хөкемдарлык таягы
Хуҗа-Хаким
Һируд
Һүссөп
Чатырлар бәйрәме
Шайтан
Шакшы рух
Шаһитлык чатыры
Шәһәр капкасы
Шәраб бүләге
Шефела
Шимбә көн
Шөһрәт
Эдом
Эфод
Югары киңәшмә
Явыз рух
Яхшы хәбәр
Яһүд теле
Яһүдә
Яңа ай бәйрәме
Яңа Гаһед
Китапларның Тулы Һәм Кыскартылган Исемнәре
Исраилнен Унике Тармагы

Изге Язманың Татар Телендә Нәшер Ителгән Өлешләре

Географик Карталар

- Борынгы Шерык
- Мисырдан Кәнганга
- Исраил ыругларының биләмәләре

- Шаул, Давыт һәм Сөләйман идарә иткән заманнарда Исраил патшалыгы

- Исраил һәм Яһүдә патшалыклары
- Гайсә Мәсих заманында Рим империясе
- Гайсә Мәсих заманында Фәләстин җире
- Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәре

- Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәрендәге Аллаһы йортының сызымы

- Рәсүл Паулның сәяхәте 1-2

- Рәсүл Паулның сәяхәте 3-4

- Ачылыш китабында телгә алынган җиде Бердәмлек